Khaleda Zia là cựu nữ Thủ tướng đầu tiên của Bangladesh, từng giữ chức Chủ tịch Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) trong hơn bốn thập kỷ và là vợ của cựu Tổng thống Ziaur Rahman. Bà được công nhận là một trong những nhân vật chính trị quyền lực, có ảnh hưởng nhất và cũng gây tranh cãi nhiều nhất trong lịch sử Bangladesh hiện đại, định hình đất nước qua hai lần nắm quyền và cuộc đối đầu lịch sử với Sheikh Hasina.
dưới đây tóm tắt hành trình từ một người vợ hiền người mẹ tốt trở thành biểu tượng của phe đối lập, người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo một quốc gia Hồi giáo dân số đông, và những biến cố pháp lý đan xen với số phận chính trị của cả một đất nước. Bài viết sẽ triển khai chi tiết hồ sơ cá nhân, ba giai đoạn 결정 định của sự nghiệp chính trị: bước vàoarena sau bi kịch 1981, thời kỳ cai trị hai nhiệm kỳ Thủ tướng với những chính sách kinh tế – xã hội đậm dấu ấn, và giai đoạn dài dẫn dắt phe đối lập trong “cuộc chiến hai bà” quyết định vận mệnh Bangladesh.
Để hiểu rõ di sản phức tạp này, hãy cùng tìm hiểu thông tin cá nhân cơ bản và phân tích sâu từng giai đoạn phát triển sự nghiệp chính trị của Khaleda Zia.
Khaleda Zia là ai? Thông tin cá nhân và hồ sơ cơ bản
Khaleda Zia là cựu nữ Thủ tướng đầu tiên của Bangladesh, từng giữ chức Chủ tịch Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) từ năm 1984 đến khi qua đời, đồng thời là vợ của cựu Tổng thống Ziaur Rahman – người sáng lập BNP.
Đây là hồ sơ chi tiết về danh tính, gia đình và vị thế lịch sử của bà, những yếu tố nền tảng hình thành nên hành trình chính trị đầy biến động sau này.
Thông tin cá nhân và gia đình
Khaleda Zia sinh ngày 15 tháng 8 năm 1946 tại Dinajpur, tỉnh Bengal (thuộc Raj thuộc Anh, nay là Bangladesh), với tên khai sinh là Khaleda Majumder. Bà lớn lên trong một gia đình Hồi giáo bảo thủ, cha là Iskandar Majumder – một doanh nhân trà, mẹ là Taiyaba Majumder. Bà tốt nghiệp cử nhân Văn học tại Đại học Dhaka (thông qua Surendranath College) năm 1966. Năm 1960, khi mới 14 tuổi, bà kết hôn với Ziaur Rahman – lúc bấy giờ là một sĩ quan trẻ của quân đội Pakistan, sau này trở thành Tổng thống Bangladesh. Cuộc hôn nhân này đưa bà vào quỹ đạo của giới quân sự và chính trị tinh英, tuy nhiên bà chủ yếu sống đời thường gia đình, nuôi dạy hai con trai là Tarique Rahman và Arafat Rahman (đã qua đời năm 2015) cho đến khi bi kịch năm 1981 xảy ra. Bà qua đời ngày 30 tháng 12 năm 2025 tại bệnh viện Evercare, Dhaka, hưởng thọ 80 tuổi, sau một thời gian dài chiến đấu với các bệnh lý mãn tính bao gồm viêm gan, tiểu đường và vấn đề tim mạch.
Vai trò then chốt trong lịch sử chính trị Bangladesh
Vai trò nổi bật nhất của Khaleda Zia là người phụ nữ đầu tiên giữ chức Thủ tướng Bangladesh (và cũng là nữ Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử các quốc gia Hồi giáo dân số đông), nhậm chức lần đầu vào tháng 3 năm 1991 sau chiến thắng quyết định trong cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên sau chín năm quân quyền. Bà dẫn dắt Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) – đảng do chồng thành lập – trong hơn 40 năm (1984–2025), biến BNP thành một trong hai trụ cột quyền lực lớn nhất đất nước bên cạnh Liên minh Awami (Awami League). Là vợ của Ziaur Rahman, bà kế thừa “di sản Zia” (Ziaism) – chủ trương quốc gia chủ quyền, phát triển kinh tế tự chủ, vai trò lớn của Hồi giáo trong đời sống công cộng và quan hệ thân thiết với khối Hồi giáo/Trung Đông – để xây dựng thương hiệu chính trị riêng.
Vị thế: Quyền lực, tranh cãi và biểu tượng “Battle of the Begums”
Khaleda Zia được xem là một trong những nhân vật quyền lực và gây tranh cãi nhất lịch sử Bangladesh hiện đại. Bà được người ủng hộ tôn vinh là “Mẹ của dân tộc” (Deshnetri), biểu tượng của sự khôi phục dân chủ, người đưa phụ nữ vào chính trị cấp cao và thúc đẩy phát triển nông thôn/giáo dục nữ. Tuy nhiên, phe đối lập và nhiều tổ chức quốc tế chỉ trích bà về tham nhũng thể chế (đặc biệt là vụ Quỹ mồ côi Zia và Quỹ từ thiện Zia), xu hướng độc tài trong nội bộ đảng, và việc sử dụng bạo lực đường phố (hartal, blockade) làm tê liệt kinh tế để ép buộc đối thủ. Cuộc đối đầu cá nhân hóa quyền lực kéo dài ba thập kỷ giữa bà và Sheikh Hasina – được gọi là “Battle of the Begums” (Cuộc chiến hai bà) – đã định hình hoàn toàn hệ thống chính trị Bangladesh, biến đất nước thành sân khấu của sự đối đầu hai gia tộc chính trị thay vì cạnh tranh chính sách.
Sự nghiệp chính trị của Khaleda Zia trải qua những giai đoạn nào?
Có thể bạn quan tâm: Diễn Viên Nữ Sue Carol: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Điện Ảnh & Chuyển Đổi Thành Người Đại Diện Tài Năng
Sự nghiệp chính trị của Khaleda Zia trải qua ba giai đoạn chính: bước vào chính trị sau khi chồng Ziaur Rahman bị ám sát năm 1981 và lãnh đạo BNP; nắm quyền qua hai nhiệm kỳ Thủ tướng (1991–1996 và 2001–2006) với những chính sách kinh tế – xã hội – ngoại giao đậm dấu ấn; và giai đoạn dài dẫn dắt phe đối lập trong cuộc đối đầu gay gắt với Sheikh Hasina (Liên minh Awami) với vai trò Lãnh đạo đối lập chính thức.
Ba giai đoạn này phản ánh sự chuyển biến từ một người phụ nữ gia đình không kinh nghiệm thành một chiến lược gia chính trị lão luyện, người đã định hình hệ thống hai đảng và để lại di sản phức tạp cho Bangladesh.
Giai đoạn bước vào chính trị sau khi chồng Ziaur Rahman bị ám sát (1981) và lãnh đạo BNP
Khaleda Zia chính thức bước vào đường đua chính trị vào năm 1981 sau khi chồng Ziaur Rahman bị ám sát trong một cuộc đảo chính quân sự thất bại tại Chittagong, và nhanh chóng trổ dậy làm Phó Chủ tịch rồi Chủ tịch BNP vào năm 1984, dẫn dắt phe đối lập chống lại chế độ quân quyền của Ershad.
Trước năm 1981, Khaleda Zia gần như không xuất hiện trong đời sống công cộng, hoàn toàn tập trung vào vai trò vợ quân nhân và mẹ nuôi con. Vụ ám sát Ziaur Rahman ngày 30 tháng 5 năm 1981 đã xóa sổ sự an yên đó. Trước áp lực của các lãnh đạo cấp cao BNP (như Justice Sattar, Moudud Ahmed) cần một biểu tượng đoàn kết phe “người Zia”, bà chấp nhận gia nhập chính trị. Ban đầu, bà giữ vai trò tượng trưng, tuy nhiên sau khi Tổng thống Abdus Sattar bị lật đổ bởi Ershad năm 1982, bà thể hiện quyết tâm sắt đá: từ chối hợp tác với quân quyền, chịu đựng nhiều lần bị giam cầm tại nhà, và xây dựng lại BNP từ gốc rễ. Năm 1984, bà được bầu làm Chủ tịch BNP. Dưới sự lãnh đạo của bà, BNP trở thành trung tâm của Liên minh 7 đảng (sau đó là 15 đảng), tổ chức các đợt biểu tình, đình công (hartal) liên tục trong nửa sau thập niên 80, buộc Ershad phải từ chức tháng 12 năm 1990. Giai đoạn này chứng minh khả năng lãnh đạo, sự kiên nhẫn và tài chính trị của bà: biến thế mạnh từ “vợ tổng thống” thành “người kế vị chính thống của Ziaur Rahman”.
Giai đoạn nắm quyền: 2 nhiệm kỳ Thủ tướng (1991–1996 và 2001–2006), chính sách kinh tế, xã hội và ngoại giao tiêu biểu
Bà nắm quyền Thủ tướng hai lần: nhiệm kỳ đầu 1991–1996 sau khi khôi phục dân chủ đa đảng qua chế độ chăm sóc phi đảng phái, và nhiệm kỳ thứ hai 2001–2006 dưới chế độ chăm sóc phi đảng phái thứ hai, đánh dấu bằng tăng trưởng kinh tế ổn định và các cải cách xã hội quan trọng nhưng cũng vướng vào khủng hoảng chính trị cuối nhiệm kỳ.
Nhiệm kỳ đầu (1991–1996): Khôi phục dân chủ và nền tảng phát triển
Sau khi Ershad từ chức, chế độ chăm sóc phi đảng phái do Justice Shahabuddin Ahmed lãnh đạo tổ chức bầu cử tháng 2 năm 1991. BNP thắng lợi thuyết phục (140/300 ghế), Khaleda Zia nhậm chức Thủ tướng ngày 20 tháng 3 năm 1991. Thành tựu lớn nhất nhiệm kỳ này là thông qua Tu chính án thứ 12 (tháng 8/1991), chuyển đổi Bangladesh từ chế độ Tổng thống chế sang chế độ Nội các chịu trách nhiệm trước Quốc hội – mốc son chốt khôi phục dân chủ đa đảng. Về kinh tế, chính phủ bà thực hiện chương trình điều chỉnh cấu trúc do Ngân hàng Thế giới tài trợ: tự do hóa tỷ giá, tư nhân hóa doanh nghiệp nhà nước, cắt giảm trợ giá, thu hút đầu tư nước ngoài (FDI). GDP tăng trưởng trung bình ~4.5-5%/năm. Về xã hội, chính sách “Giáo dục miễn phí cho nữ sinh cấp 1-2” và “Chương trình cấp học bổng cho nữ sinh vùng nông thôn” (Female Secondary School Stipend Program) đã làm tăng tỷ lệ nhập học nữ sinh vọt lên, được UNESCO công nhận là mô hình tiêu biểu. Ngoại giao: Bà củng cố quan hệ với các nước Hồi giáo (Arab, Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ; tham gia sáng lập Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Bengal (BIMSTEC) và đẩy mạnh SAARC.
Nhiệm kỳ thứ hai (2001–2006): Tăng trưởng cao, cơ sở hạ tầng và khủng hoảng chăm sóc
Sau chiến thắng áp đảo của Liên minh 4 đảng (BNP dẫn dắt) với 214 ghế trong bầu cử tháng 10/2001 dưới chế độ chăm sóc phi đảng phái thứ hai, Khaleda Zia nhậm chức lần thứ hai. Kinh tế đạt tăng trưởng GDP trung bình ~6%/năm, lạm phát kiểm soát, dự trữ ngoại hối tăng mạnh. Các dự án cơ sở hạ tầng lớn được triển khai: Cầu Jamuna (hoàn thiện giai đoạn cuối), đường cao tốc Dhaka-Chittagong, các nhà máy điện, cảng biển sâu Matarbari (khởi động). Bà tung ra “Chiến lược Giảm nghèo gia tăng” (PRSP) và cam kết Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDGs). Tuy nhiên, nhiệm kỳ này bị đen tối bởi cáo buộc tham nhũng lan rộng (Bangladesh liên tục đứng top danh sách quốc gia tham nhũng nhất thế giới của Transparency International 2001-2005), bạo lực chính trị leo thang (tổ chức Jamaat-e-Islami và học sinh BNP bị cáo buộc tấn công phe đối lập), và khủng hoảng chế độ chăm sóc năm 2006. Việc cố gắng bổ nhiệm Chủ tịch Ủy ban Chăm sóc phi đảng phái theo ý muốn phe mình dẫn đến bạo lực đường phố dữ dội, canh gác quân sự gián tiếp, và cuối cùng bà phải nhường quyền cho chính quyền chăm sóc do quân đội hậu thuẫn (tháng 1/2007) – chấm dứt 15 năm luân phiên nắm quyền của hai bà.
Giai đoạn đối lập và đối đầu: Cuộc đấu tranh quyền lực kéo dài với Sheikh Hasina (Liên minh Awami), vai trò Lãnh đạo đối lập
Sau khi mất quyền năm 2006 và trải qua hai năm giam cầm/biên chế dưới chính quyền chăm sóc quân sự (2007-2008), Khaleda Zia chuyển sang vai trò Lãnh đạo đối lập chính thức, dẫn dắt BNP trong cuộc đối đầu gay gắt, “sinh tử” kéo dài hơn một thập kỷ với Sheikh Hasina và Liên minh Awami League, đánh dấu bằng việc bãi bỏ chế độ chăm sóc, boycott bầu cử 2014, và kết cục là bản án tù năm 2018.
Giai đoạn này bắt đầu bằng vụ “Minus-two formula” (Công thức trừ hai) của chính quyền chăm sóc năm 2007 – nỗ lực loại bỏ cả Khaleda Zia và Sheikh Hasina khỏi chính trị qua các vụ án tham nhũng. Bà bị giam 11 tháng tại tù cũ Dhaka. Tuy nhiên, áp lực quốc tế và nội bộ buộc chính quyền thả bà tham dự bầu cử 12/2008. BNP thua thảm (chỉ 30 ghế), bà giữ vai trò Lãnh đạo đối lập trong Quốc hội. Từ đây, chiến thuật “đường phố thay vì Quốc hội” trở thành dấu ấn: hàng trăm lần hartal (đình công), blockade ( phong toả), chương trình “nghỉ làm” (hartal) kéo dài hàng tháng năm 2013-2015 làm tê liệt kinh tế, gây hàng trăm cái chết. Đỉnh điểm là boycott bầu cử 01/2014 vì Hasina từ chối khôi phục chế độ chăm sóc phi đảng phái, dẫn đến Awami League thắng 153 ghế không đối thủ. Cuộc đối đầu chuyển sang pha pháp lý: tháng 2/2018, Tòa án đặc biệt Dhaka tuyên phạt bà 5 năm tù (sau đó tăng thành 10 năm, gộp thành 17 năm) trong vụ “Quỹ mồ côi Zia” (Zia Orphanage Trust) và “Quỹ từ thiện Zia” (Zia Charitable Trust) – các vụ án bị phe BNP cho là chính trị hóa tư pháp. Bà bị cấm tranh cử, giam tại tù Kashimpur, sau đó chuyển sang điều trị tại bệnh viện dưới sự giám sát chặt chẽ cho đến khi được trả tự do tháng 8/2024 sau khi Hasina từ chức/chạy trốn. Vai trò Lãnh đạo đối lập của bà trong giai đoạn này không chỉ là chống đối chính sách, mà là cuộc chiến sinh tồn của cả một phe phái chính trị và di sản “Ziaism” trước nguy cơ bị xóa sổ hoàn toàn.
Những biến cố pháp lý, tù giam và giải phóng gần đây ra sao?
Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Janet Gaynor: Nữ Diễn Viên Đầu Tiên Giành Giải Oscar Nữ Chính Xuất Sắc Nhất Và Huyền Thoại Phim Câm
Khaleda Zia đã trải qua chuỗi biến cố pháp lý phức tạp từ năm 2018 bao gồm hai vụ án tham nhũng lớn, bản án 17 năm tù, cấm tranh cử, được trả tự do vào tháng 8/2024 sau khi Sheikh Hasina mất quyền và qua đời ngày 30/12/2025 tại bệnh viện ở Dhaka hưởng thọ 80 tuổi.
Cụ thể, hành trình pháp lý này không chỉ là các vụ kiện đơn lẻ mà phản ánh cuộc đối đầu gay gắt giữa hai phe phái chính trị lớn nhất Bangladesh, trong đó tư pháp thường bị xem là công cụ để triệt tiêu đối thủ.
Chi tiết các vụ án tham nhũng (Quỹ mồ côi Zia, Quỹ từ thiện Zia), bản án 17 năm tù (2018) và cấm tranh cử
Ngày 8 tháng 2 năm 2018, Tòa án đặc biệt Dhaka tuyên phạt Khaleda Zia 5 năm tù trong vụ “Quỹ mồ côi Zia” (Zia Orphanage Trust) với cáo buộc bà đã lợi dụng quyền lực khi làm Thủ tướng để chiếm đoạt hơn 2,1 triệu USD từ quỹ này. Chỉ vài tháng sau, vào tháng 10 năm 2018, Tòa án phạt thêm 7 năm tù trong vụ “Quỹ từ thiện Zia” (Zia Charitable Trust) liên quan đến việc chiếm đoạt khoảng 375.000 USD. Hai bản án này sau đó được gộp chung thành tổng cộng 17 năm tù giam.
Việc xét xử diễn ra trong bối cảnh bầu cử Quốc hội năm 2018 đang cận kề. Phe BNP và các tổ chức quyền con người quốc tế như Human Rights Watch, Amnesty International đã chỉ trích quá trình xét xử thiếu công bằng, bằng chứng mong manh và mang tính chính trị hóa tư pháp nhằm loại bỏ Khaleda Zia khỏi cuộc đua quyền lực. Theo luật Bangladesh, bất kỳ ai bị phạt tù từ 2 năm trở lên sẽ bị cấm tranh cử trong 5 năm sau khi hết án. Do đó, bản án 17 năm tù đã khiến bà chính thức bị loại khỏi cuộc bầu cử năm 2018, mở đường cho Awami League của Sheikh Hasina giành thắng lợi áp đảo trong một bầu cử bị phe đối lập boicott và chỉ trích là “giả mạo”.
Trong suốt gần 6 năm bị giam tại Tù Kashimpur và sau đó được chuyển đến điều trị tại Bệnh viện Evercare (Dhaka) dưới sự giám sát chặt chẽ của chính quyền, sức khỏe của bà ngày càng suy yếu do các bệnh lý về tim mạch, gan, đau khớp và đái tháo đường. Yêu cầu cho phép bà đi nước ngoài điều trị đã bị chính phủ Hasina từ chối nhiều lần, khiến dư luận lo ngại về quyền con người và tính nhân đạo trong đối xử với một cựu Thủ tướng già yếu.
Bối cảnh được trả tự do tháng 8/2024 sau khi Thủ tướng Sheikh Hasina từ chức/chạy trốn, lệnh thả của Tổng thống Bangladesh
Điểm ngoặt quyết định xảy ra vào tháng 8 năm 2024 khi làn sóng biểu tình của sinh viên và người dân Bangladesh bùng nổ, bắt đầu từ yêu cầu cải cách chế độ định suất việc làm công và nhanh chóng chuyển thành phong trào đòi sự từ chức của Thủ tướng Sheikh Hasina. Trước áp lực khổng lồ từ đường phố và sự mất ủng hộ của quân đội, Hasina từ chức và rời Bangladesh vào ngày 5 tháng 8 năm 2024, tìm nơi trú ẩn tại Ấn Độ.
Ngay trong ngày đó, Tổng thống Bangladesh Mohammed Shahabuddin – người giữ vai trò Trưởng quốc gia trong chế độ quá độ – đã ký lệnh đặc xá cho Khaleda Zia. Lệnh này được ban hành sau cuộc họp giữa Tổng thống, các lãnh đạo quân đội và các đại diện của phong trào sinh viên, trong đó có đại diện của BNP. Việc thả Khaleda Zia không chỉ là hành động nhân đạo mà còn mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ: chấm dứt kỷ nguyên “chính trị trả thù” của phe Awami League, đáp ứng yêu cầu của phong trào dân chủ và tạo tiền đề cho việc hình thành chính phủ quá độ do Muhammad Yunus lãnh đạo.
Sau khi được trả tự do, Khaleda Zia xuất hiện trước công chúng tại nhà riêng ở khu Gulshan, Dhaka, trên xe lăn do sức khỏe không cho phép đi đứng. Bà đã phát biểu kêu gọi đoàn kết, hòa giải và xây dựng một Bangladesh dân chủ, tự do, không còn sự trả thù chính trị. Dù vậy, bà không còn đủ sức khỏe để tham gia trực tiếp vào hoạt động chính trị hàng ngày, để lại trọng trách dẫn dắt BNP cho con trai Tarique Rahman (đang lưu vong tại Anh) và các lãnh đạo cấp cao trong nước.
Thông tin qua đời ngày 30/12/2025 tại bệnh viện ở Dhaka sau thời gian dài điều trị bệnh, hưởng thọ 80 tuổi
Sau hơn một năm được tự do nhưng phải liên tục điều trị các bệnh mãn tính nặng tại Bệnh viện Evercare, Dhaka, Khaleda Zia qua đời vào buổi sáng ngày 30 tháng 12 năm 2025, hưởng thọ 80 tuổi. Nguyên nhân cái chết được xác định là suy đa tạng do biến chứng từ bệnh tim mạch, tiểu đường và nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính – những bệnh lý bà phải chịu đựng trong nhiều năm, đặc biệt là giai đoạn bị giam cầm trong điều kiện y tế bị hạn chế.
Tin tức cái chết của bà lập tức gây rung động lớn tại Bangladesh và cộng đồng quốc tế. Chính phủ quá độ do Muhammad Yunus lãnh đạo đã tuyên bố tang quốc gia 3 ngày, cờ quốc gia đeo ruy băng đen, và tổ chức tang lễ nhà nước trang trọng tại Nhà hát Quốc gia (National Parliament House) – nơi bà từng chủ trì nhiều phiên họp lịch sử. Hàng trăm nghìn người dân, đảng viên BNP và các nhà lãnh đạo chính trị, quân sự, ngoại giao đã đến viếng và chia buồn.
Có thể bạn quan tâm: Tổng Hợp Hồ Sơ Franz Beckenbauer: Sự Nghiệp, Thành Tựu Và Lý Do Được Mệnh Danh “hoàng Đế” Bóng Đá
Cái chết của Khaleda Zia đánh dấu sự kết thúc hoàn toàn của một thời kỳ “chính trị hai bà” (Battle of the Begums) kéo dài hơn ba thập kỷ, để lại di sản phức tạp: một mặt là người phụ nữ tiên phong khôi phục dân chủ đa đảng, nâng cao vị thế phụ nữ; mặt khác là nhân vật trung tâm của những cáo buộc tham nhũng, độc tài phe phái và bạo lực đường phố. Với sự ra đi của bà, Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) đối mặt với thách thức lớn nhất trong lịch sử: việc kế thừa quyền lực và định vị lại mình trong bản đồ chính trị Bangladesh mới sau kỷ nguyên Hasina.
Mối quan hệ “Đấu tranh hai bà” (Battle of the Begums) định hình chính trị Bangladesh như thế nào?
Mối quan hệ đối đầu giữa Khaleda Zia (BNP) và Sheikh Hasina (Awami League) kéo dài hơn 3 thập kỷ đã định hình toàn bộ cảnh quan chính trị Bangladesh thông qua cơ chế “chính trị cá nhân hóa”, trong đó quyền lực tập trung vào hai cá nhân thay vì thể chế đảng phái, dẫn đến sự luân phiên nắm quyền, trả thù chính trị, tê liệt quốc hội và kìm hãm phát triển dân chủ thực chất.
Sự đối đầu này không chỉ là tranh giành ghế quyền lực mà là cuộc chiến giữa hai narrative lịch sử đối lập: “Ziaism” (quốc gia chủ nghĩa, tôn giáo trung庸, pro-Tây/Trung Đông) của phe BNP đối lập với “Mujibism” (thông tục chủ nghĩa,世俗 hóa, pro-Ấn Độ/Soviet trước đây) của phe Awami League. Hai bà đều coi đối phương là “kẻ phản quốc” hoặc “kẻ bán nước”, biến chính trị Bangladesh thành trò chơi tổng hòa (zero-sum game) mà không có không gian cho đối thoại, thỏa hiệp hay’opposition xây dựng.
Phân tích đối đầu lịch sử giữa Khaleda Zia (BNP) và Sheikh Hasina (Awami League) kéo dài hơn 3 thập kỷ
Rễ rễ của sự đối đầu bắt nguồn từ lịch sử máu lửa của Bangladesh. Sheikh Hasina là con gái của “Cha đẻ đất nước” Sheikh Mujibur Rahman, bị ám sát năm 1975 trong một cuộc đảo chính quân sự. Khaleda Zia là vợ của Ziaur Rahman – tướng quân nổi dậy năm 1975, sau đó trở thành Tổng thống, cũng bị ám sát năm 1981. Hai bà đều cho rằng phe đối phương có trách nhiệm (trực tiếp hoặc gián tiếp) trong cái chết của người thân mình, tạo ra cơn hận thù cá nhân sâu sắc và khó xóa tan.
Kể từ năm 1991 khi dân chủ đa đảng được khôi phục, hai bà luân phiên nắm quyền: Khaleda Zia (1991–1996, 2001–2006) và Sheikh Hasina (1996–2001, 2009–2024). Mỗi khi phe nào nắm quyền, phe kia thường boicott Quốc hội, tổ chức hartal (đánh bãi toàn quốc) liên tục, gây rối trật tự công cộng để ép chính phủ từ chức. Cơ chế “Chính phủ chăm sóc” (Caretaker Government) – một đặc thù của Bangladesh để tổ chức bầu cử trung lập – đã bị Hasina bãi bỏ năm 2011 sau khi phe này cho rằng nó có lợi cho BNP, dẫn đến bầu cử năm 2014 và 2018 bị BNP boicott hoặc tham gia trong điều kiện bất công.
Đặc điểm nổi bật nhất là “chính trị tù giam”: Hasina bị giam năm 2007–2008 dưới chính quyền quân sự hậu받 Khaleda; Khaleda Zia bị giam năm 2018–2024 dưới chính quyền Hasina. Cả hai đều sử dụng bộ máy nhà nước (cảnh sát, tư pháp, cơ quan chống tham nhũng ACC) để truy tố, giam cầm lãnh đạo phe đối lập, cấm tranh cử, đóng băng tài sản. Tarique Rahman (con trai Khaleda) bị lưu vong từ 2008, bị phạt vắng mặt tù chung thân; trong khi các lãnh đạo cấp cao Awami League hiện nay cũng đang bị truy nã sau khi Hasina mất quyền.
Tác động của sự đối đầu này đến ổn định chính trị, quy trình bầu cử, dân chủ và phát triển kinh tế Bangladesh
Về mặt chính trị, “Battle of the Begums” đã triệt tiêu văn hóa dân chủ nội bộ trong các đảng. BNP và Awami League đều biến thành “đảng của một người” (one-person party), nơi quyết định cuối cùng thuộc về bà chủ tịch, không có cơ chế bầu cử nội bộ thực sự hay kế thừa quyền lực minh bạch. Quốc hội thường xuyên bị tê liệt do phe đối lập vắng mặt hoặc boycott, biến cơ quan lập pháp thành “sảnh chờ” của chính phủ.
Về quy trình bầu cử, niềm tin của người dân vào phiếu bầu bị xói mòn. Bầu cử năm 2014 (tỷ lệ bỏ phiếu dưới 20% do boycott) và 2018 (bị cáo buộc gian lận tràn lan) là minh chứng cho sự sụp đổ của thể chế bầu cử tự do, công chính. Sự can thiệp của quân đội năm 2007 (chính quyền quân sự hậu받 2 năm) là hệ quả trực tiếp của sự kẹt cứng chính trị do hai bà gây ra.
Về kinh tế, dù Bangladesh đạt tăng trưởng GDP ấn tượng (trung bình 6-7%/năm trong thập kỷ 2010-2020) nhờ ngành dệt may, chuyển tiền tệ từ người lao động nước ngoài và phát triển cơ sở hạ tầng, nhưng “chi phí chính trị” khổng lồ đã làm hao hụt tiềm năng. Các cuộc hartal liên tục (hàng trăm ngày trong một thập kỷ) làm tê liệt giao thông, sản xuất, thương mại, gây thiệt hại hàng tỷ USD. Môi trường đầu tư bị ảnh hưởng bởi sự bất ổn chính sách, tham nhũng thể chế (cả hai phe đều bị Transparency International xếp hạng thấp về thanh liêm) và rủi ro chính trị. Phát triển nhân lực, giáo dục, y tế bị ưu tiên thấp hơn so với chi tiêu an ninh và cơ sở hạ tầng “vành đai” phục vụ lợi ích phe phái.
Kết cục: Cả hai đều trải qua tù giam, lưu vong hoặc qua đời, đánh dấu kết thúc một kỷ nguyên đối đầu cá nhân hóa quyền lực
Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Diễn Viên Nữ Barbara Harris: Sự Nghiệp Broadway, Giải Tony, Vai Diễn Freaky Friday & Hôn Nhân Với Cary Grant
Năm 2024 và 2025 đưa ra cái kết bi tráng và đầy lịch sử cho cuộc đối đầu này. Sheikh Hasina – người đã nắm quyền liên tục 15 năm (2009–2024) và xây dựng thể chế độc tài ngày càng cứng nhắc – buộc phải chạy trốn ra nước ngoài dưới áp lực của phong trào sinh viên và quân đội, kết thúc vai trò chính trị của bà trong nước (dù bà vẫn có ảnh hưởng từ nơi lưu vong tại Ấn Độ). Khaleda Zia – người đã bị giam cầm trong những năm cuối đời – được trả tự do nhưng quá yếu đuối để lãnh đạo, qua đời chỉ 16 tháng sau đó.
Cái chết của Khaleda Zia và sự sa ngã của Sheikh Hasina đồng thời xảy ra trong vòng chưa đầy 2 năm, đánh dấu kết thúc hoàn toàn kỷ nguyên “Chính trị hai bà”. Bangladesh bước vào giai đoạn “hậu hai bà” (post-Begums era) với nhiều biến số: Chính phủ quá độ do Muhammad Yunus lãnh đạo đang cố gắng cải cách thể chế (tư pháp, bầu cử, chính đảng, hành chính), nhưng phe Awami League (dù mất quyền) vẫn còn lực lượng lớn tại cơ sở, quân đội, công an và bộ máy nhà nước; phe BNP (dù được tự do) lại thiếu vắng lãnh tụ karismatic, phải đối mặt với thách thức kế thừa từ Tarique Rahman (lưu vong) và các mâu thuẫn nội bộ.
Kỷ nguyên mới này mở ra hy vọng cho một dân chủ thể chế hơn, nơi quyền lực thuộc về luật pháp và quốc hội thay vì hai cá nhân. Tuy nhiên, di sản chia rẽ sâu sắc, văn hóa trả thù và cấu trúc kinh tế – chính trị既得利益 (vested interests) do 30 năm “Battle of the Begums” tạo ra sẽ vẫn là rào cản lớn cho sự ổn định và phát triển bền vững của Bangladesh trong nhiều thập kỷ tới.
Di sản chính trị và định vị lịch sử của Khaleda Zia trong lòng người Bangladesh và quốc tế?
Di sản chính trị của Khaleda Zia là một bức tranh phức tạp, hai mặt, trong đó những cột mốc lịch sử về việc khôi phục dân chủ và nâng cao vị thế phụ nữ xen kẽ với những vết đen sâu sắc về tham nhũng thể chế, xu hướng độc tài và văn hóa bạo lực đường phố làm đình trệ kinh tế.
Đánh giá đóng góp: Vai trò trong khôi phục dân chủ đa đảng năm 1991, nâng cao địa vị phụ nữ, phát triển cơ sở hạ tầng/giáo dục
Khaleda Zia được ghi nhận là kiến trúc sư then chốt trong cuộc chuyển giao quyền lực từ chế độ quân sự sang dân chủ đa đảng năm 1991, đồng thời là biểu tượng quyền lực nữ giới đầu tiên tại Bangladesh và người đặt nền móng cho nhiều công trình cơ sở hạ tầng chiến lược.
Sau khi Tổng thống H.M. Ershad bị buộc phải từ chức dưới áp lực phong trào quần chúng năm 1990, Khaleda Zia đã lãnh đạo BNP và liên minh 7 đảng tham gia bầu cử tự do, công chính đầu tiên sau chín năm cai trị quân sự. Bà không chỉ chiến thắng thuyết phục mà còn thể hiện sự cam kết với hiến pháp bằng cách chuyển đổi hệ thống từ tổng thống chế sang nội các chế thông qua Tu chính án thứ 12 năm 1991, trao lại quyền lực thực thi cho Thủ tướng và Quốc hội. Quyết định này được xem là bước ngoặt quyết định định hình chế độ dân chủ nghị viện mà Bangladesh duy trì cho đến nay.
Về mặt biểu tượng, việc một phụ nữ trồi dậy trở thành Thủ tướng trong một quốc gia Hồi giáo bảo thủ, dân số đông đảo như Bangladesh mang ý nghĩa lịch sử to lớn. Bà đã mở đường cho sự tham gia chính trị của phụ nữ, thúc đẩy chính sách định额 (quota) ghế ngồi cho nữ nghị sĩ tại cấp địa phương và quốc gia, cùng với các chương trình cho vay nhỏ (microcredit) và giáo dục miễn phí cho nữ sinh cấp hai, góp phần thay đổi cấu trúc xã hội và kinh tế gia đình ở vùng nông thôn.
Trong phát triển cơ sở hạ tầng, nhiệm kỳ thứ hai (2001–2006) của bà chứng kiến sự hoàn thành Cầu Jamuna (Bangabandhu Bridge) – công trình cầu đường sắt và đường bộ dài nhất Bangla Desh nối liền miền Bắc 낙후 với trung tâm kinh tế Dhaka, giải quyết nút thắt giao thông tồn tại hàng thập kỷ. Bà cũng ưu tiên đầu tư điện năng, ký kết nhiều hợp đồng nhà máy điện độc lập (IPP) để giải quyết tình trạng thiếu hụt điện năng mãn tính, đồng thời mở rộng mạng lưới trường học, viện y tế huyện và đường giao thông nông thôn. Chương trình “Ăn tất cả, Đi học tất cả” (Food for Education) được mở rộng dưới thời bà, trao tặng lúa miễn phí cho gia đình nghèo gửi con đi học, góp phần tăng tỷ lệ nhập học tiểu học đáng kể.
Phân tích tranh cãi: Chỉ trích về tham nhũng, độc tài, bạo lực chính trị trong các cuộc biểu tình/huelga (hartal)
Tuy nhiên, di sản của Khaleda Zia bị vấy đen nặng nề bởi văn hóa tham nhũng thể chế đạt mức độ báo động, xu hướng tập trung quyền lực vào tay gia đình và phe phái, cùng chiến thuật đấu tranh đường phố tàn bạo khiến kinh tế quốc gia bị tê liệt nhiều lần.
Dưới thời bà, Bangladesh đã ba lần liên tiếp (2001, 2002, 2003) được tổ chức Transparency International xếp hạng là quốc gia tham nhũng nhất thế giới. Các vụ án “Quỹ mồ côi Zia” và “Quỹ từ thiện Zia” sau này được tòa án kết án bà lợi dụng địa vị Thủ tướng để chiếm đoạt hàng triệu USD tiền quyên góp quốc tế dành cho trẻ em mồ côi và nghèo đói, trở thành minh chứng pháp lý cụ thể cho những lời chỉ trích lâu nay về “chính quyền gia tộc”. Không chỉ Thủ tướng, con trai Tarique Rahman với vai trò “Số 2” thực tế của BNP và chính phủ cũng bị cáo buộc tham nhũng lớn trong hợp đồng mua tàu ngầm, thiết bị quân sự và cấp giấy phép viễn thông.
Về phong cách cai trị, phe chỉ trích cho rằng Khaleda Zia đã biến BNP thành công cụ của lợi ích cá nhân và gia đình thay vì đảng đại chúng. Việc bổ nhiệm người thân, đồng hương, phe phái vào các vị trí then chốt của bộ máy nhà nước, tư pháp,委員会 bầu cử và quân đội đã làm suy yếu tính trung lập của các tổ chức nhà nước. Cú hích chính trị năm 2006–2007, khi bà cố gắng thao túng Ủy ban Chăm sóc Chuyển giao (Caretaker Government) để BNP thắng cử, đã đẩy đất nước đến bờ vực chiến tranh nội chiến, buộc quân đội phải canh tác thiết lập chính quyền quân sự hỗ trợ dân sự trong hai năm.
Vũ khí chính trị đắc lực nhất nhưng cũng tàn phá nhất của Khaleda Zia và BNP trong vai trò đối lập (và cả khi nắm quyền đối phó với Awami League) là hartal (đình công toàn quốc) và blockade (khóa chốt giao thông). Thống kê không chính thức cho thấy Bangladesh dưới thời “hai bà” mất trung bình 30–50 ngày mỗi năm do đình công. Các cuộc hartal thường đi kèm bạo lực cực đoan: ném bom xăng (petrol bombs) vào xe buýt, xe tải, đường sắt; đe dọa, tấn công người đi làm, giáo viên, học sinh; phá hoại tài sản công. Chiến thuật “chiến tranh đường phố” này không chỉ khiến GDP mất hàng tỷ USD mỗi năm mà còn tạo ra nỗi sợ hãi vĩnh viễn trong tâm trí người dân bình thường, khiến dân chủ gắn liền với hỗn loạn và kinh tế gắn liền với sự bất ổn.
Tình hình Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) sau thời Khaleda Zia: Vai trò của con trai Tarique Rahman (đang lưu vong) và thách thức kế thừa quyền lực
Sau khi Khaleda Zia qua đời, Đảng Dân tộc Bangladesh (BNP) đứng trước khủng hoảng lãnh đạo tồn vong nghiêm trọng nhất trong lịch sử, khi người kế vị tự nhiên Tarique Rahman bị giam cấm vĩnh viễn về mặt pháp lý và cách ly về mặt địa lý tại London.
Tarique Rahman, con trai cả của Khaleda Zia, đã được bà đào tạo và đẩy lên vị trí Phó Chủ tịch Điều hành (Acting Chairman) – vị trí quyền lực thực tế số 2 của BNP – từ những năm 2000. Dưới sự chỉ đạo từ xa qua Skype/Zoom từ London (nơi ông trú ngụ từ năm 2008 để tránh truy tố án tham nhũng và án tử hình ngầm về vụ án tấn công bằng lựu đạn năm 2004), Tarique đã biến mình thành “người cầm lái” thực sự của đảng, kiểm soát bộ máy tổ chức, tài chính và chiến lược truyền thông. Tuy nhiên, sự vắng mặt vật lý và gánh nặng pháp lý (bản án 10 năm tù án tiền bạc, bản án tử hình ngầm vụ án 21 tháng 8) khiến ông không thể trở về lãnh đạo trực tiếp, tạo ra một khoảng trống quyền lực tại trung tâm điều hành Dhaka.
Tại nội bộ, BNP đang chia rẽ sâu sắc giữa phe “London” (hâm mộ Tarique) – kiểm soát truyền thông xã hội, quỹ từ hải ngoại, và thanh niên đảng – và phe “Dhaka/Old Guard” (cựu bộ trưởng, cựu nghị sĩ, lãnh tụ cấp trung) – nắm giữ mạng lưới cơ sở, quan hệ với quân đội/công an, và kinh nghiệm điều hành. Sự căng thẳng này bùng nổ rõ nét trong các cuộc bầu cử nội bộ đảng và việc bổ nhiệm Đại diện chủ tịch (Khaleda Zia từng bổ nhiệm 3 người đại diện khác nhau trong giai đoạn cuối đời để cân bằng các phe phái). Việc thiếu vắng một lãnh tụ “karismatic” có mặt tại hiện trường như Khaleda Zia khiến BNP khó huy động quần chúng quy mô lớn, dễ bị bộ máy nhà nước镇压 (crackdown) triệt để như giai đoạn 2013–2024.
Thách thức kế thừa còn gay gắt hơn khi BNP phải đối mặt với bài toán “chính quyền chuyển giao” (caretaker government) đã bị bãi bỏ năm 2011. Không có Khaleda Zia để đàm phán trực tiếp với đối thủ hoặc quân đội, và với Tarique Rahman bị cấm vĩnh viễn tham gia chính trị theo luật Bangladesh, BNP rơi vào thế “bất lực chiến lược”: tham gia bầu cử thì bị cáo buộc hợp tác với chế độ độc tài, boycott thì bị边缘 hóa (marginalized) và mất địa vị đảng đối lập chính thức. Khả năng tái thiết bộ máy đảng, thu hút thế hệ trẻ và thoát khỏi hình ảnh “đảng của người lưu vong/phản quốc” (nhãn dán Awami League thường gán) sẽ quyết định sinh tử của BNP trong thập kỷ tới.
Nhận định của cộng đồng quốc tế (Hiệp hội Quốc hội, EU, Mỹ) về quá trình xét xử và quyền con người liên quan đến bà
Cộng đồng quốc tế đã theo dõi quá trình xét xử và giam cầm Khaleda Zia với ánh kính hai mặt: một bên lo ngại về sự độc lập tư pháp và quyền con người, một bên施压 (facilitate) đòi hỏi minh bạch trong chống tham nhũng và dân chủ hóa.
Hiệp hội Quốc hội (IPU) và Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc (UNHRC) đã nhiều lần thông báo lo ngại về tính “chính trị hóa” (politically motivated) của các vụ án đối với Khaleda Zia, đặc biệt là tốc độ xét xử bất thường, việc từ chối bảo lãnh y tế trong nhiều năm dù bà bị bệnh nặng (viêm khớp, đau tim, tiểu đường phức tạp), và điều kiện giam giam tại nhà tù Dhaka cũ kỹ, chật chội, thiếu vệ sinh. Các chuyên gia độc lập của Liên hợp quốc từng kêu gọi Bangladesh tuân thủ “Quy tắc Nelson Mandela” về đối xử với tù nhân, cho rằng việc giam cầm một cựu Thủ tướng 80 tuổi, bệnh tật trong điều kiện đó có thể vi phạm cấm bỏ tù tàn nhẫn, phi nhân đạo.
Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu (EU) và các quốc gia thành viên (Đức, Pháp, Thụy Điển) luôn đưa tình trạng Khaleda Zia vào báo cáo hàng năm về nhân quyền và dân chủ tại Bangladesh. EU đã liên kết ưu đãi thương mại (chế độ EBA – Everything But Arms) với tiến bộ về quyền con người và tự do báo chí, gián tiếp施压 (facilitate) chính quyền Hasina cải thiện điều kiện giam giữ. Năm 2024, sau khi bà được thả tự do, Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Matthew Miller đã chào đón quyết định này, khẳng định “việc trả tự do cho các lãnh đạo đối lập là bước quan trọng cho hòa giải quốc gia”.
Tuy nhiên, phương Tây cũng không đưa Khaleda Zia lên vị “nhân quyền đạo sĩ” (human rights icon) thuần túy. Các báo cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ (Country Reports on Human Rights Practices) và Transparency International đều ghi nhận rõ ràng: chính quyền BNP dưới thời bà cũng từng bị cáo buộc lạm dụng luật an ninh, kiểm soát truyền thông, và tham nhũng tràn lan. Do đó, áp lực quốc tế thường mang tính cân bằng (even-handedness): đòi hỏi quy trình pháp lý công minh cho Khaleda Zia (due process) song song với yêu cầu BNP phải cam kết dân chủ, phi bạo lực và minh bạch tài chính. Quan điểm này phản ánh thựcpolitik: phương Tây cần một Bangladesh ổn định, dân chủ, tuân thủ luật pháp để đối trọng ảnh hưởng Trung Quốc tại Vịnh Bengal, thay vì chỉ bảo vệ số phận của một chính trị gia cụ thể.
Kết thúc phần nội dung bổ sung.
Cập Nhật Lúc Tháng 7 30, 2026 by admin
