Rodrigo Duterte: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Chính Trị & Hành Trình Từ “người Hùng” Davao Đến “bị Cáo” Icc

Rodrigo Duterte là cựu Tổng thống Philippines nhiệm kỳ 2016–2022, nổi bật với phong cách cai trị “mạnh tay” và chiến dịch chống ma túy gây tranh cãi toàn cầu. Từ vị thị trưởng quản lý Davao hơn 22 năm, ông vươn tới quyền lực cao nhất nhờ hình ảnh “người ngoài luồng” hứa hẹn trật tự an ninh. Hiện nay, ông đối mặt với lệnh bắt của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) về tội ác chống lại loài người, mở ra chương mới đầy biến động trong lịch sử chính trị Philippines.

Bài viết dưới đây triển khai chi tiết tiểu sử định danh, dòng chảy sự nghiệp từ Davao ra Manila, và phân tích sâu các mốc quan trọng định hình nên “Duterte Style”. Nội dung bao gồm hồ sơ cá nhân, bối cảnh gia đình tham chính, quá trình biến Davao thành mô hình an ninh, và chiến lược thắng cử Tổng thống 2016. Những thông tin này đặt nền móng để hiểu rõ nguyên nhân dẫn đến vụ bắt giữ lịch sử tháng 3/2025 và xung đột quyền lực đang nóng lên giữa phe Duterte và phe Marcos.

Hãy cùng tìm hiểu hành trình từ “Người hùng” địa phương đến “Bị cáo” quốc tế qua các phần phân tích có cấu trúc logic, mạch dẫn rõ ràng ngay bên dưới.

Rodrigo Duterte là ai? – Tiểu sử tóm tắt và hồ sơ cá nhân

Rodrigo Roa Duterte là cựu Tổng thống Philippines (2016–2022), cựu Thị trưởng Davao City giữ chức lâu đời nhất lịch sử (7 nhiệm kỳ, hơn 22 năm), và Chủ tịch Đảng PDP–Laban, được biết đến với phong cách thực dụng, ngôn ngữ trực thăng và chính sách “War on Drugs” gây tranh cãi quốc tế. Sinh ngày 28 tháng 3 năm 1945 tại Maasin, Leyte, ông lớn lên tại Davao trong gia đình chính trị: cha Vicente Duterte từng là Thống đốc tỉnh Davao, mẹ Soledad Roa là giáo viên. Ông tốt nghiệp Luật học tại Đại học Lyceum of the Philippines (1968) và đỗ Tòa án năm 1969, bắt đầu sự nghiệp là công tố viên trước khi bước vào chính trị địa phương năm 1986.

Thông tin định danh này xác lập nền tảng pháp lý và chính trị cho sự trỗi dậy của ông. Khác với các lãnh đạo truyền thống đến từ “Imperial Manila” (thượng lưu Manila), Duterte mang gốc rễ Mindanao, khu vực thường bị bỏ bê bởi quyền lực trung ương. Việc cha ông là thống đốc giúp ông tiếp cận sớm với cơ chế hành chính, trong khi nền tảng luật học định hình tư duy “luật pháp phục vụ trật tự” – tiền đề cho các chính sách sau này ưu tiên an ninh trên quyền tự do cá nhân. Hôn nhân với Elizabeth Zimmerman (ly hôn năm 2000 theo luật dân sự) mang lại 4 con cái, trong đó Sara Duterte hiện là Phó Tổng thống – yếu tố then chốt cho sự lan tỏa ảnh hưởng gia đình.

Vai trò hiện tại của ông vượt ra khỏi danh hiệu cựu nguyên thủ quốc gia. Với tư cách Chủ tịch PDP–Laban, ông vẫn nắm quyền kiểm soát máy đảng lớn nhất Philippines, điều phối khối nghị sĩ phe Duterte tại Quốc hội và duy trì ảnh hưởng sâu rộng trong lực lượng cảnh sát/quân đội – nơi ông từng nhờ đến để thi hành chính sách. Sự kết hợp giữa uy tín cá nhân, mạng lưới đảng phái và cơ chế an ninh tạo nên một “hệ sinh thái quyền lực” vẫn hoạt động mạnh mẽ sau khi ông rời Malacañang, đặt tiền đề cho đối đầu chính trị gay gắt với chính quyền Ferdinand Marcos Jr. hiện nay.

Duterte có phải là chính trị gia có nhiệm kỳ lâu đời nhất Philippines không?

Duterte không phải là Tổng thống cầm quyền lâu nhất (chỉ 1 nhiệm kỳ 6 năm theo Hiến pháp), nhưng ông giữ kỷ lục Thị trưởng cầm quyền lâu đời nhất Philippines với hơn 22 năm tại Davao City (1988–1998, 2001–2010, 2013–2016), vượt xa các tiền nhiệm tại cùng vị trí và ngang ngửa thời gian cầm quyền địa phương của các gia tộc chính trị lớn như gia đình Marcos tại Ilocos Norte hay gia đình Aquino tại Tarlac.

So sánh với bối cảnh lịch sử, Ferdinand Marcos Sr. cầm quyền quốc gia 20 năm (1965–1986) nhờ Hiến pháp 1973 và Trật tự quân sự, còn Duterte đạt mức độ kiểm soát tương đương tại cấp thành phố trong khung hiến pháp dân chủ, qua 7 lần bầu cử trực tiếp. Wikipedia và các bài phân tích chính trị (như của Philippine Center for Investigative Journalism) xác nhận vị trí “longest-serving mayor” này. Đặc biệt, ông từng giữ thêm chức Nghị sĩ vùng 1 Davao (1998–2001) và Phó Thư ký Nội các (2006–2007) dưới thời Gloria Arroyo, thể hiện sự liền mạch trong thiết bị nhà nước suốt ba thập kỷ. Sự ổn định nhân sự này cho phép ông xây dựng “Davao Model” – hệ thống hành chính, an ninh và tài chính riêng biệt – trở thành bản thiết kế cho chiến dịch Tổng thống sau này.

Gia đình Duterte có vai trò gì trong chính trị Philippines hiện nay?

Gia đình Duterte hiện nắm giữ vị trí quyền lực thứ hai tại Philippines thông qua Sara Duterte (Phó Tổng thống,兼 Bộ trưởng Giáo dục) và ba người con trai: Paolo Duterte (Nghị sĩ vùng 1 Davao), Sebastian Duterte (Thị trưởng Davao City), và Sebastian “Baste” Duterte (Thị trưởng Davao City – sửa: Sebastian là thị trưởng, Paolo là nghị sĩ). Cấu trúc này tạo thành một “chiến lược đa cấp”: con gái nắm quyền hành chính trung ương, con trai kiểm soát căn cứ địa chính trị Davao và đại diện tại Hạ viện.

Vai trò này mở đường cho xung đột quyền lực đang bùng nổ giai đoạn 2024–2025. Sara Duterte từ chối hợp tác với điều tra ICC đối với cha mình, công khai chỉ trích chính sách Biển Đông của Marcos Jr. là “nhún nhường”, và dẫn dắt phe đối lập trong cuộc chiến Charter Change (sửa đổi Hiến pháp) cũng như vụ 탄핵 (Impeachment) được nêu ra đầu năm 2025. Đồng thời, Paolo Duterte tại Quốc hội kiểm soát ngân sách và luật pháp có lợi cho phe Duterte. Sự hiện diện đồng thời ở cả hành pháp trung ương, lập pháp và hành chính địa phương biến gia đình Duterte thành trung tâm lực lượng duy nhất có thể thách thức sự thống trị của phe Marcos–Romualdez, biến ICC không chỉ là vấn đề pháp lý mà thành công cụ/chiến thuật trong đấu đá nội bộ.

Sự nghiệp chính trị: Từ “Thánh tử” Davao đến Tổng thống Philippines

Có thể bạn quan tâm: Nhà Báo Serge Schmemann: Tiểu Sử, Sự Nghiệp The New York Times & Giải Pulitzer

Sự nghiệp chính trị của Duterte diễn biến theo trình tự: Phó Thị trưởng Davao (1986, bổ nhiệm Aquino) → Thị trưởng Davao (1988–1998, 2001–2010, 2013–2016) → Nghị sĩ Davao (1998–2001) → Phó Thư ký Nội các (2006–2007) → Tổng thống Philippines (2016–2022). Toàn bộ hành trình gắn liền với danh hiệu “Thánh tử Davao” (The Punisher) – hình ảnh người mạnh tay dọn dẹp tội phạm, ma túy bằng biện pháp phi pháp luật, ngôn ngữ thô tục, thực dụng, tập trung quyền lực vào tay thị trưởng và lực lượng cảnh sát/tự vệ địa phương.

“Duterte Style” hình thành không phải từ lý thuyết mà từ thực tiễn quản lý Davao qua ba thập kỷ. Ông áp dụng mô hình “thị trưởng là pháp luật”: tự ra lệnh cấm rượu công cộng, lệnh宵禁 (curfew) cho trẻ em, thành lập “Davao Death Squad” (Đội tử thần Davao – nhóm tự vệ bị cáo buộc thực hiện xử tử ngoài pháp luật), và cho phép cảnh sát “shoot-to-kill” (bắn chết) đối với kẻ buôn ma túy kháng cự. Phong cách này thu hút cử tri khao khát trật tự nhưng cũng gieo mầm tranh cãi nhân quyền sau này. Sự chuyển đổi từ cấp thành phố lên cấp quốc gia năm 2016 không thay đổi bản chất: ông vẫn coi cả Philippines như một “Davao lớn”, áp dụng cùng tư duy thực dụng, ngôn ngữ đe dọa, và cơ chế an ninh song song để ép buộc tuân thủ.

Tại sao Duterte được gọi là “Người hùng” tại Davao?

Duterte được gọi là “Người hùng” tại Davao nhờ biến thành phố từ “thủ phủ tội phạm/ma túy” những năm 1980 thành “thành phố an toàn nhất Philippines” (theo tuyên bố chính quyền và các giải thưởng địa phương), phương pháp được đặt tên là “Davao Model”. Cốt lõi mô hình gồm: (1) Cấm rượu/bia công cộng sau 1h sáng, (2) Lệnh宵禁 (curfew) cho người dưới 18 tuổi từ 22h–5h, (3) Triển khai “Davao Death Squad” (DDS) – nhóm tử thần bí mật xử lý tội phạm cứng đầu, (4) Chính sách “zero tolerance” ma túy: bắt giữ, xử tử ngoài pháp luật kẻ buôn/bán, (5) Hệ thống 911 phản ứng khẩn cấp đầu tiên tại Philippines, (6) Quản lý dân số, đăng ký hộ khẩu chặt chẽ.

“Davao Model” hoạt động dựa trên sự chấp nhận ngầm của cư dân và sự nhắm mắt của cấp trên (Manila) vì hiệu quả giảm tội phạm rõ rệt. Tuy nhiên, bản chất “controversial” (gây tranh cãi) nằm ở DDS: các báo cáo của Human Rights Watch (HRW) và Amnesty International ghi nhận hơn 1.000 vụ tử vong kỳ lạ năm 1998–2015, phần lớn là tiểu đường, kẻ nghiện ma túy, bị bắn chết bởi người mặc áo khoác đen xe máy. Duterte từng công khai thừa nhận “tôi là người điều khiển DDS” (2015) rồi sau đó phủ nhận. Sự mập mờ này trở thành bằng chứng then chốt cho điều tra ICC sau này. Mặc dù vậy, trong nhận thức địa phương, Davao dưới thời Duterte là nơi kinh doanh an toàn, đầu tư đổ vào, và ông được bầu lại liên tục 7 lần – chính trị hóa thành công từ thành tựu an ninh.

Duterte thắng cử Tổng thống 2016 như thế nào?

Duterte thắng cử Tổng thống 2016 nhờ bắt kịp tâm lý “muốn thay đổi” của cử tri thất vọng trước האליטה Manila, nỗi lo ma túy/tội phạm lan rộng, và hình ảnh “người ngoài luồng” (outsider) dũng cảm hứa dọn sạch ma túy trong 6 tháng dưới khẩu hiệu “Change is Coming”. Ông không đến từ giới chính trị truyền thống Manila (không phải con cháu Tổng thống, không phải tỷ phú, không phải cựu将领), mà từ Mindanao – vùng luôn cảm thấy bị bỏ rơi.

Chiến dịch của Duterte phá vỡ mọi quy tắc: ngôn ngữ thô tục (“putang ina”, “shoot them”), từ chối tranh luận chính sách truyền thống, tập trung vào Facebook/social media (đội ngũ “Duterte Die-hard Supporters” – DDS online), và cam kết “nếu không dọn xong ma túy 6 tháng, tôi từ chức”. Đối thủ mạnh nhất Mar Roxas (cựu Nội các Aquino) bị gắn mác “tiếp nối status quo”, Grace Poe bị vấn đề quốc tịch, Jejomar Binay bị vụ tham nhũng. Kết quả: Duterte giành 16,6 triệu phiếu (39%), thắng tuyệt đối, mang PDP–Laban từ đảng nhỏ thành đảng cầm quyền. Chiến thắng này không chỉ là sự lựa chọn chính sách mà là sự bùng nổ của民粹主义 (populism) pháp quyền tại Philippines, đặt nền móng cho 6 năm “War on Drugs” và đối đầu với thể chế dân chủ tự do sau này.

Các chính sách điển hình và tranh cãi lớn trong nhiệm kỳ Tổng thống (2016–2022)

Nhiệm kỳ Tổng thống của Rodrigo Duterte (2016–2022) xoay quanh ba trụ cột chính sách quyết định: Chiến dịch “War on Drugs” trong nội chính, chiến lược “Pivot to China” trong ngoại giao Biển Đông, và chương trình cơ sở hạ tầng “Build, Build, Build” cho kinh tế. Ba trụ cột này định hình di sản phức tạp của ông, vừa mang lại sự ủng hộ nội địa cao, vừa vấp phải làn sóng chỉ trích quốc tế về nhân quyền và pháp trị.

Chiến dịch “War on Drugs” (Chiến tranh chống ma túy) diễn ra ra sao và tranh cãi gì?

Chiến dịch “War on Drugs” là chính sách dấu ấn của Duterte, triển khai qua Oplan Tokhang (gõ cửa thuyết phục) và Oplan Double Barrel, dẫn đến hàng nghìn cái chết theo dữ liệu cảnh sát (PNP) nhưng ước tính lên tới 30.000+ nạn nhân theo Human Rights Watch và ICC, gây tranh cãi gay gắt về tội ác chống lại loài người.

Cơ chế thực thi cốt lõi là “nanlaban” (đối phó/cự القبض) – từ ngữ được dùng trong báo cáo cảnh sát để biện minh cho việc sử dụng vũ lực tử thần khi nghi phạm được cho là chống lại. Quy trình thường bắt đầu bằng Oplan Tokhang: cảnh sát knock cửa nhà người dùng/buôn nhỏ ma túy, yêu cầu đầu thú (surrender) và cam kết cai nghiện. Những người không tuân thủ hoặc bị cáo buộc “nanlaban” trong các đợt rà soát (buy-bust operations) thường bị tiêu cực ngay tại chỗ. Vai trò của lực lượng tự vệ (vigilantes) và các nhóm “riding in tandem” (cưỡi xe máy cặp đôi bắn chết) làm mờ ranh giới giữa hành động nhà nước và tử hình ngoài pháp luật.

Phản ứng quốc tế nhanh chóng升级. Liên Hợp Quốc, EU, và các tổ chức nhân quyền (HRW, Amnesty) cáo buộc Philippines vi phạm hệ thống quyền sống, công chính thủ tục, và cấm tra tấn. Tiền đề pháp lý quan trọng nhất là yêu cầu điều tra của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) vào năm 2018, khẳng định có cơ sở hợp lý tin rằng các tội ác chống lại loài người đã xảy ra trong giai đoạn 2011–2019 (bao gồm cả thời Duterte làm Thị trưởng Davao và Tổng thống). Duterte phản ứng bằng cách rút Philippines khỏi Luật Rome Statute (hiệu lực 2019), tuy nhiên ICC duy trì quyền hạn đối với các tội phạm xảy ra khi Philippines còn là thành viên.

Có thể bạn quan tâm: Nhà Báo Gail Collins Là Ai? Tiểu Sử Và Sự Nghiệp

Chính sách Biển Đông và “Pivot to China” có gì đặc biệt?

Chiến lược “Pivot to China” của Duterte là sự chuyển hướng thực dụng: tạm gác tranh chấp chủ quyền sau chiến thắng PCA 2016 để đổi lấy đầu tư, viện trợ và quyền truy cập đánh cá tại Scarborough Shoal, đồng thời vẫn duy trì liên minh quân sự với Mỹ (VFA, EDCA) tạo thành tư thế “cân bằng thực dụng”.

Ngay sau khi nhậm chức, Duterte tuyên bố “huấn hòa, không đối đầu” với Bắc Kinh. Ông từ chối sử dụng phán quyết PCA (bác bỏ “đường lưỡi bò” chín nét) làm công cụ đối đầu, thay vào đó thương lượng song phương. Đổi lại, Trung Quốc cam kết đầu tư hàng tỷ USD (dù nhiều dự án sau đó chậm triển khai), cho phép ngư dân Philippines đánh cá tại Scarborough Shoal – một khu vực bị Trung Quốc kiểm soát thực tế từ 2012. Tuy nhiên, Duterte không từ bỏ hoàn toàn Mỹ: Hợp tác Phòng thủ Tăng cường (EDCA) được mở rộng, Cho phép lực lượng Mỹ truy cập thêm căn cứ, và Hợp đồng Khách sạn (VFA) được giữ lại sau nhiều lần đe dọa hủy bỏ. Tư duy cốt lõi: “Khoe gùm với hai bên” để tối đa hóa lợi ích kinh tế và an ninh, tránh bị cuốn vào xung đột đại quốc.

Chương trình “Build, Build, Build” và hiệu quả kinh tế?

Chương trình “Build, Build, Build” (BBB) là gói đầu tư cơ sở hạ tầng lớn nhất lịch sử Philippines (khoảng 160–180 tỷ USD dự kiến), tập trung vào cầu đường, sân bay, đường sắt đô thị (Metro Manila Subway, North-South Commuter Railway) nhằm giải phóng tắc nghẽn và kết nối vùng vực.

Hiệu quả kinh tế trước đại dịch COVID-19 khá tích cực: GDP tăng trưởng trung bình ~6–6.5%/năm (2017–2019), tỷ lệ nghèo giảm từ 23.3% (2015) xuống 16.7% (2018), tỷ lệ thất nghiệp giảm kỷ lục. Tuy nhiên, chi phí cơ hội lớn: nợ công tăng vọt từ ~42% GDP lên gần 60% GDP cuối nhiệm kỳ (do cả BBB và chi phí dịch bệnh), một số dự án trọng điểm (như đường sắt Mindanao, cầu Samar-Pacific) chậm tiến độ do giải tỏa mặt bằng, thủ tục hành chính và cáo buộc tham nhũng trong thầu. BBB để lại di sản hữu hình (cầu Binondo-Intramuros, cầu Estrella-Pantaleon, sân bay Clark mở rộng) nhưng cũng gánh nặng nợ nần và câu hỏi về chất lượng chi tiêu công.

Vụ bắt giữ Rodrigo Duterte và kiện ICC: Tình huống mới nhất (Tháng 3/2025)

Sáng ngày 11 tháng 3 năm 2025, cựu Tổng thống Rodrigo Duterte bị lực lượng Cảnh sát Quốc gia Philippines (PNP) phối hợp với Interpol bắt giữ tại sân bay Villamor, Manila ngay sau khi bay về từ Hong Kong, sau đó được dẫn độ lên máy bay chuyên cơ của ICC về The Hague, Hà Lan – đánh dấu lần đầu tiên một cựu lãnh đạo Philippines đối mặt trước Tòa án Hình sự Quốc tế.

Tại sao ICC lại điều tra và phát lệnh bắt Duterte?

ICC phát lệnh bắt Duterte dựa trên 혐 tội ác chống lại loài người (Crimes against humanity) bao gồm giết người, giam cầm, và bóc liệt dân số trong chiến dịch chống ma túy giai đoạn 1 tháng 11 năm 2011 đến 16 tháng 3 năm 2019 (thời làm Thị trưởng Davao và Tổng thống).

Luận điểm pháp lý cốt lõi của Tòa án (Pre-Trial Chamber I) là: dù Philippines đã chính thức rút khỏi Luật Rome Statute vào ngày 17 tháng 3 năm 2019, nhưng theo Điều 127 Luật Rome, việc rút membership không ảnh hưởng đến nghĩa vụ hợp tác với Tòa đối với các tội phạm xảy ra trước ngày rút membership có hiệu lực. Do đó, ICC vẫn giữ toàn quyền hành使管辖 (jurisdiction) đối với giai đoạn 2011–2019. Giám đốc Tòa án Karim Khan khẳng định có cơ sở hợp lý (reasonable grounds) tin Duterte chịu trách nhiệm như một “cố vấn/đồng tác giả gián tiếp” (indirect co-perpetrator) thông qua việc khuyến khích, cho phép và bảo vệ các lực lượng thực thi “War on Drugs”.

Quá trình bắt giữ tại Manila và dẫn độ đến The Hague diễn ra như thế nào?

Vào khoảng 09:20 giờ địa phương ngày 11/3/2025, máy bay Gulfstream G550 chở Duterte và随 hành (bao gồm con trai Sebastian Duterte, luật sư Salvador Medialdea) hạ cánh tại sân bay Villamor (cũ tên Nichols Field), Pasay City. Ngay tại cửa sổ máy bay, đội Cảnh sát Quốc gia (PNP) dưới sự chỉ đạo của Thứ trưởng Nội vụ Martin Delgra III và phối hợp với văn phòng Interpol Manila đã trình lệnh bắt (Red Notice/ICC Warrant) và đưa ông lên xe装甲.

Quy trình diễn ra trong không khí căng thẳng nhưng kiểm soát: Duterte được đọc quyền, kiểm tra y tế sơ bộ tại cơ sở y tế PNP, sau đó được hộ tống đến máy bay Gulfstream G650ER (số hiệu 9H-ILV) do ICC thuê sẵn sàng trên đường băng. Chuyến bay chuyên cơ cất cánh khoảng 11:00 trưa, bay thẳng không trung chuyển đến The Hague, Hà Lan, hạ cánh an toàn vào tối muộn cùng ngày (giờ địa phương Hà Lan). Toàn bộ quá trình kéo dài chưa đầy 24 giờ từ lúc hạ cánh Manila đến lúc giao cho đơn vị giam giữ ICC.

Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Nghệ Sĩ Ưu Tú Vũ Dậu: Sự Nghiệp, Gia Đình Và Những Đóng Góp Tiêu Biểu

Phản ứng của Duterte, gia đình và chính quyền Marcos trước vụ bắt giữ?

Duterte phản ứng bình tĩnh, thậm chí khiêu khích: ông tuyên bố “chịu trách nhiệm hoàn toàn” cho “War on Drugs”, khẳng định “tôi làm vì quốc gia, vì người Philippines”, và thách thức ICC “hãy xét xử tôi”. Luật sư Salvador Medialdea gọi đây là “bắt giữ bất hợp pháp” do Philippines không còn là thành viên ICC.

Con gái Sara Duterte (Phó Tổng thống) có phản ứng sắc sảo hơn: bà kêu gọi người dân “giữ bình tĩnh, không bạo lực”, định tính vụ việc là “vấn đề chính trị” do phe đối thủ dựng lên, khẳng định chính phủ Marcos “bán cha bán nước” (sell out). Bà nhắc lại lập trường cũ: Philippines không hợp tác với ICC, và bà từ chối nhận lệnh bắt của ICC trước đó.

Chính quyền Ferdinand Marcos Jr. đưa ra lập trường pháp lý kỹ lưỡng: Tổng thống Marcos khẳng định Philippines tuân thủ nghĩa vụ quốc tế đối với Interpol (thành viên Interpol bắt buộc thi hành Red Notice), nhưng không giao Duterte trực tiếp cho ICC vì Philippines không còn là bên Luật Rome. Việc dẫn độ diễn ra qua kênh Interpol – một “khoảng trống pháp lý” cho phép Manila đáp ứng yêu cầu bắt giữ quốc tế mà không cần công nhận quyền hạn ICC. Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Enrique Manalo nhấn mạnh: “Đây là vấn đề thực thi pháp luật, không phải vấn đề chính trị”.

Ý nghĩa pháp lý và tiền lệ của vụ việc này đối với Philippines?

Đây là tiền lệ lịch sử: lần đầu tiên một cựu Nguyên thủ Nhà nước Philippines bị đưa ra trước Tòa án Hình sự Quốc tế, kiểm tra ranh giới giữa chủ quyền quốc gia (Luật nội địa, Hiến pháp 1987) và nghĩa vụ luật pháp quốc tế (Luật Rome Statute, Công ước Vienna về Luật Điều ước).

Vụ việc đặt ra thách thức lớn cho thể chế tư pháp Philippines: Viện Kiểm sát (DOJ) và Tối cao Pháp viện (SC) phải đối mặt với áp lực xem xét lại các vụ “nanlaban” trong quá khứ, khả năng tái mở điều tra hàng nghìn cái chết. Các quan chức cấp cao từng chỉ huy “War on Drugs” – như cựu Thứ trưởng Nội vụ/Cựu Trưởng cảnh sát Ronald “Bato” Dela Rosa (hiện Nghị sĩ), cựu Trưởng cảnh sát Oscar Albayalde, và nhiều tướng cảnh sát khác – hiện đang dưới đe dọa lệnh bắt ICC tương tự. Quốc hội (Congress) cũng bị thúc giục phải xem xét việc gia nhập lại Luật Rome Statute hoặc ban hành luật nội địa định tội “Tội ác chống lại loài người” để thỏa mãn nguyên tắc bổ sung (complementarity) của ICC – tức là Philippines tự xét xử thì ICC không can thiệp.

Bối cảnh quyền lực và Di sản: Sự sụp đổ của “Strongman” và tương lai chính trị Philippines

Sự sụp đổ của Rodrigo Duterte không phải là sự kiện đơn lẻ mà là đỉnh điểm của sự sụp đổ một mô hình quyền lực “Strongman” (Người mạnh) đã định hình Philippines trong gần một thập kỷ, mở ra một giai đoạn bất ổn sâu sắc cho thể chế chính trị gia đình (political dynasty) thống trị quần đảo này. Sự sụp đổ này không đến từ một cuộc đảo chính quân sự hay một cuộc cách mạng dân chúng, mà bùng nổ từ chính lòng lõi quyền lực: sự phản mục giữa hai gia đình quyền lực lớn nhất – gia đình Duterte và gia đình Marcos – những người từng liên minh chặt chẽ dưới danh hiệu “UniTeam” để giành chiến thắng áp đảo năm 2022.

Xung đột quyền lực Duterte – Marcos: Từ đồng minh đến đối thủ

Hành trình từ “UniTeam” bất bại đến cuộc đối đầu gay gắt “Impeachment” (Đề nghị truy tố) phó tổng thống Sara Duterte đầu năm 2025 là minh chứng rõ nét nhất cho bản chất thực dụng, thiếu cơ sở tư tưởng của chính trị gia đình Philippines. Liên minh UniTeam năm 2022 là một cuộc hôn nhân hưu hạnh giữa “Vua phương Nam” Rodrigo Duterte (kiểm soát Visayas và Mindanao) và “Vua phương Bắc” Ferdinand “Bongbong” Marcos Jr. (kiểm soát Luzon và máy móc quốc gia). Mục tiêu chung là hợp pháp hóa quyền lực: Marcos Jr. cần sự hợp pháp hóa để xóa tan cái bóng chế độ quản trị quân sự của cha mình, Duterte cần sự che chở cho chính sách “Chiến tranh chống ma túy” và tương lai chính trị của con gái Sara.

Tuy nhiên, cái “hôn nhân hưu hạnh” này nhanh chóng vỡ tan do xung đột lợi ích cốt lõi ba trụ cột: Chiến tranh chống ma túy, Biển Đông (Biển Đông), và Thay đổi Hiến pháp (Charter Change/Cha-cha).

Về chiến tranh chống ma túy, Marcos Jr. chuyển từ chiến thuật “sát hại” (killing) sang “cải tạo và truy tố” (rehabilitation and prosecution) dưới áp lực của Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) và áp lực quốc tế. Sự thay đổi này khiến các quan chức cấp cao thời Duterte – như cựu Thứ trưởng Nội vụ/Cựu Trưởng cảnh sát Ronald “Bato” Dela Rosa, cựu Trưởng cảnh sát Oscar Albayalde – trở thành “mồi” dễ bị ICC truy tố. Phe Duterte coi đây là sự phản bội, để hòng ICC “nuốt chửng” phe mình để bảo toàn chính quyền Marcos.

Có thể bạn quan tâm: Hồ Sơ Bác Sĩ Nguyễn Trí Đoàn: Chuyên Môn, Kinh Nghiệm & Địa Chỉ Khám Tại Victoria Healthcare

Về Biển Đông, Marcos Jr. quay lưng chính sách “Pivot to China” (Quay sang phía Trung Quốc) của Duterte, quay lại liên minh chặt chẽ với Mỹ (EDCA, EDCA sites mở rộng, joint patrols). Duterte công khai chỉ trích Marcos Jr. “làm tôi tớ Mỹ” và đe dọa sẽ tách Mindanao ra khỏi Philippines nếu Marcos tiếp tục gây chiến tranh với Trung Quốc. Cái rãnh này không chỉ là ngoại giao mà chạm đến lợi ích kinh tế khổng lồ (khoáng sản, năng lượng, ngư nghiệp) của các phe phái kinh doanh gắn liền với hai gia đình.

Cái bông vỡ cuối cùng là Charter Change (Cha-cha). Phe Marcos (thông qua Hạ viện Speaker Martin Romualdez) đẩy mạnh sửa đổi Hiến pháp 1987 theo hướng chuyển thể chế sang liên bang (Federalism) nhưng thực chất là chuyển sang thể chế nghị viện (Parliamentary) để Bongbong Marcos có thể làm Thủ tướng sau hết nhiệm kỳ Tổng thống 2028, duy trì quyền lực mà không cần bầu cử trực tiếp. Phe Duterte (Sara Duterte, các nghị sĩ phe Duterte) phản đối gay gắt vì hiểu rõ đây là “cú đảo chính hiến pháp” để loại bỏ phe Duterte khỏi cuộc đua 2028.

Cú đánh gục quyết định xảy ra tháng 2/2025 khi Hạ viện (dưới sự kiểm soát của Speaker Romualdez – anh em ruột vợ Marcos Jr.) thông qua đơn truy tố (Articles of Impeachment) Phó Tổng thống Sara Duterte với 215 chữ ký (vượt ngưỡng 1/3). Các cáo buộc bao gồm: Lạm dụng tiền mật (confidential funds) hàng tỷ peso, đe dọa sát hại Tổng thống Marcos Jr., Phu nhân First Lady Liza Araneta-Marcos, và Speaker Romualdez, đồng thời che giấu tài sản. Đây là cú đánh chính trị “sát thủ” nhằm mục đích: (1) Loại bỏ Sara Duterte khỏi chức Phó Tổng thống (cấm giữ chức công vụ công cộng), (2) Làm tê liệt cơ sở quyền lực của phe Duterte trước bầu cử giữa kỳ 2025 và đại tuyển 2028, (3) Xóa bỏ rào cản lớn nhất cho đường lối Cha-cha của phe Marcos.

Vai trò của ICC như một công cụ/chiến thuật trong đấu đá nội bộ:
Việc bàn giao Rodrigo Duterte cho ICC vào tháng 3/2025 không chỉ là việc tuân thủ nghĩa vụ quốc tế (dù Philippines đã rút khỏi Rome Statute năm 2019 theo thủ tục do Duterte ký). Nó là một chiến thuật chính trị tinh vi của phe Marcos. Bằng cách “bàn giao” Duterte, Marcos Jr. đạt được ba mục tiêu chiến lược:
1. Giải tỏa áp lực Quốc tế: Tái thiết uy tín nhân quyền, mở đường cho viện trợ ODA, quan hệ an ninh sâu rộng hơn với EU, Mỹ, ICC.
2. Triệt tiêu đối thủ chính trị lớn nhất: Duterte bị giam tại The Hague sẽ không thể vận động tranh cử Thượng viện 2025, không thể điều khiển phe phái từ xa, uy tín “Người mạnh” bị triệt tiêu hoàn toàn trên trường quốc tế.
3. Kiểm soát narratif ICC: Marcos có thể khống chế quy trình hợp tác với ICC (cung cấp bằng chứng, nhân chứng) để “điều chỉnh” phạm vi truy tố, chỉ tập trung vào Duterte và vòng tròn hẹp nhất, che chở cho bộ máy nhà nước/quân đội/pháp luật Philippines (và do đó che chở cho chính phe Marcos) khỏi bị truy tố theo nguyên tắc “Command Responsibility” (Trách nhiệm chỉ huy) rộng rãi.

Tuy nhiên, đây là con dao hai lưỡi. Việc bàn giao một cựu Tổng thống cho tòa Tổng thống trước cho tòa án quốc tế tạo ra tiền lệ nguy hiểm: Tương lai, bất kỳ chính quyền nào mất quyền lực cũng có thể bị đối thủ mới bàn giao cho ICC. Nó làm suy yếu chủ quyền quốc gia và làm rung chuyển niềm tin của các tướng lĩnh quân đội/cảnh sát – lực lượng cốt lõi duy trì thể chế.

Thể chế chính trị Philippines có gì đặc biệt mà cho phép “Chính trị gia đình” trỗi dậy?

Để hiểu tại sao Philippines lại là “vương quốc của chính trị gia đình” (fat dynasty politics) nơi hai gia đình Marcos và Duterte luân phiên nắm quyền, ta phải nhìn vào cấu trúc thể chế đặc thù – một sự kết hợp độc đáo giữa thể chế Tổng thống đơn nhất (Unitary Presidential System), chế độ đa đảng yếu (Weak Party System), chính trị tiền bạc (Money Politics), và quyền lực địa phương mạnh (Strong Local Governments).

1. Thể chế Tổng thống đơn nhất, nhiệm kỳ duy nhất, bầu cử trực tiếp (Single-term Presidential System):
Khác với thể chế nghị viện (Parliamentary) nơi Thủ tướng có thể bị bỏ phiếu bất tín nhiệm bất cứ lúc nào, Tổng thống Philippines được bầu trực tiếp bởi dân cả nước trong 6 năm, chỉ một nhiệm kỳ duy nhất (no re-election).
Hệ quả: Tổng thống không cần lo lắng về việc tái đắc cử, dẫn đến động cơ mạnh mẽ để “tự do hành động” (thường là độc đoán) trong 6 năm để: (1) Bảo vệ di sản, (2) Bảo vệ gia đình/bạn bè khỏi truy tố sau khi xuống đài, (3) Sắp đặt kế thừa quyền lực cho người thân/người tin cậy. Điều này khuyến khích sự hình thành các “chế độ cá nhân” (Personalistic rule) thay vì thể chế đảng phái.

2. Hệ thống đa đảng yếu, đảng phái “phi lý luận” (Non-ideological Parties):
Các đảng phái Philippines không dựa trên chủ trương (ideology) mà dựa trên cá nhân (Personality-based) và khu vực/quan hệ (Patronage-based). Các nghị sĩ (Senators, Congressmen) chuyển đảng (turncoatism/turncoating) cực kỳ phổ biến – chuyển sang phe cầm quyền (Administration coalition) ngay sau bầu cử để nhận “pork barrel” (ngân sách dự án khu vực), chức vụ, ưu đãi.
Hệ quả: Không có phe đối lập thể chế (Institutional Opposition) thực sự. Phe đối lập chỉ là những người mất quyền lực chờ đợi cơ hội “chuyển phe” hoặc đợi bầu cử tiếp theo. Điều này cho phép Tổng thống kiểm soát Quốc hội (Supermajority) gần như tuyệt đối trong hầu hết nhiệm kỳ.

3. Chính trị tiền bạc (Money Politics) và “Pork Barrel” (Ngân sách lợn/Ngân sách khu vực):
Hệ thống ngân sách quốc gia (National Budget) cho phép Quốc hội (Congress) phân bổ ngân sách dự án cho từng quận/huyện (Congressional District) thông qua các quỹ như Priority Development Assistance Fund (PDAF), Countrywide Development Fund (CDF), hay gần đây là National Tax Allotment (NTA) và Confidential/Intelligence Funds.
Cơ chế: Nghị sĩ/Thượng nghị sĩ “mua” phiếu bầu bằng cách phân phát tiền mặt, dự án đường sá, cầu cống, y tế miễn phí cho cử tri. Người có tiền (Oligarchs, Political Dynasties) mới có thể trùm phiếu bầu được. Chi phí tranh cử một ghế Thượng nghị sĩ ước tính hàng tỷ Peso (hàng chục tỷ đồng VNĐ/hàng trăm nghìn USD), chỉ gia đình giàu có/quyền lực mới gánh vác được.

4. Chính quyền địa phương mạnh (Strong Local Governments) và Tự trị địa phương (Local Autonomy Code – LGC 1991):
Luật Tự trị địa phương năm 1991 trao cho các đơn vị địa phương (Tỉnh, Thành phố, Huyện, Xã/Barangay) quyền lực lớn: tự thu thuế địa phương, tự lập ngân sách, tự chỉ huy lực lượng cảnh sát địa phương (PNP local), kiểm soát giáo dục, y tế, đất đai địa phương.
Hệ quả: Gia đình quyền lực (Political Dynasty) kiểm soát một địa phương như “vương quốc nhỏ” (fiefdom). Họ kiểm soát máy móc bầu cử (COMELEC local), cảnh sát, tòa án địa phương, đất đai, kinh doanh. Con cháu kế thừa vị trí Cha/Cha kế thừa vị trí Con (Succession planning). Duterte tại Davao (22 năm), Marcos tại Ilocos Norte, Arroyo tại Pampanga, Binay tại Makati, Estrada tại San Juan… là những ví dụ điển hình. LGC 1991 vô tình củng cố quyền lực của các gia đình địa phương thay vì suy yếu nó.

5. Vai trò của Quân đội và Cảnh sát (AFP/PNP) – “Praetorian Guard” của gia đình quyền lực:
Khác với nhiều quốc gia Nam Mỹ nơi quân đội trực tiếp đảo chính, quân đội Philippines (AFP) và Cảnh sát (PNP) hoạt động như “Praetorian Guard” (Vệ sĩ Hoàng gia) – bảo vệ quyền lực của Tổng thống đương nhiệm (và gia đình) để đổi lấy ngân sách, trang bị, thăng chức, và miễn trừ trách nhiệm.
Dưới thời Marcos Sr.: Quân đội kiểm soát luật quân sự, trấn áp phe đối lập.
Dưới thời Duterte: Cảnh sát (PNP) trở thành “cánh tay đòn” của “War on Drugs” (Oplan Tokhang), các tướng lĩnh được thăng chức siêu tốc, nhận tiền mật phong mèo, được bổ nhiệm làm Đại sứ, Bộ trưởng, Nghị sĩ sau khi nghỉ hưu (Dela Rosa, Bato, Albayalde, Galvez…).
Dưới thời Marcos Jr.: Quân đội được hiện đại hóa mạnh (Horizon 2, 3), tăng lương lớn, được派驻 (deployed) ra biển Đông, được ưu tiên trong ngân sách.
Quy tắc chơi: Ai kiểm soát Tổng thống -> Kiểm soát AFP/PNP -> Kiểm soát bạo lực hợp pháp -> Giữ quyền lực. Sự phân rã phe Duterte – Marcos khiến AFP/PNP rơi vào thế “đứng giữa hai ngọn lửa”, buộc phải chọn phe Marcos (người nắm quyền lực nhà nước hợp pháp hiện tại) để tự bảo toàn.

5. Hiến pháp 1987: Chân lý “Anti-Dynasty” nhưng không có “Enabling Law”:
Điều 26, Điều II Hiến pháp 1987 quy định: “The State shall guarantee equal access to opportunities for public service and prohibit political dynasties as may be defined by law” (Nhà nước đảm bảo 평等 cơ hội phục vụ công và cấm chính trị gia đình theo định nghĩa của luật pháp).
Lỗ hổng tử huyệt: Cụm từ “as may be defined by law” (theo định nghĩa của luật pháp) yêu cầu Quốc hội (Congress – nơi do chính các chính trị gia đình kiểm soát) phải ban hành luật định nghĩa “Political Dynasty”. 30 năm trôi qua, Quốc hội chưa bao giờ thông qua luật này. Do đó, điều khoản cấm chính trị gia đình trong Hiến pháp trở thành “văn chương trang trí” (aspirational), không có hiệu lực pháp lý ràng buộc.

Tóm lại: Thể chế Philippines được thiết kế (ý thức hay vô ý) để tập trung quyền lực vào tay cá nhân Tổng thống và phi tập trung quyền lực kinh tế/bầu cử xuống tay các gia đình địa phương. Sự kết hợp này tạo ra một “hệ sinh thái” nơi Chính trị gia đình không chỉ tồn tại mà là điều kiện cần và đủ để tham gia và thắng cử trong chính trị quốc gia. Duterte và Marcos không phải là ngoại lệ, họ là sản phẩm điển hình và đỉnh cao của thể chế này.

Đánh giá di sản Duterte: “Người kiến tạo” hay “Kẻ phá hoại thể chế”?

Đánh giá di sản của Rodrigo Duterte là bài toán hai mặt, phản ánh chính sự phân cực sâu sắc trong xã hội Philippines hiện nay. Không có câu trả lời duy nhất, chỉ có sự đối lập gay gắt giữa hai narrative: “Builder” (Người xây dựng) và “Destroyer” (Kẻ phá hoại).

Mặt “Người kiến tạo” (The Builder Narrative – Phe Duterte/Supporters):

1. An ninh và Trật tự công cộng (Peace and Order):

   • Davao Model: Trước khi làm Tổng thống, Duterte biến Davao từ “thủ đô giết người” (murder capital) thành một trong những thành phố “an toàn nhất” Đông Nam Á (theo một số chỉ số an ninh địa phương). Mô hình này được nhân rộng ra toàn quốc.
   • War on Drugs: Phe ủng hộ cho rằng chiến dịch này đã “giải cứu” một thế hệ thanh niên khỏi ma túy (shabu), giảm đáng kể tỷ lệ tội phạm đường phố (snatching, robbery, rape liên quan ma túy), tạo cảm giác an toàn cho người dân bình thường (social order). Con số chính quyềnclaim: ~6,000-7,000 tử vong trong các cuộc đụng độ (nanlaban), nhưng phe ủng hộ cho rằng hàng triệu người cai nghiện tự đầu thú (surrenderers) được tái hòa nhập.
   • Anti-Criminality/Insurgency: Giảm bớt hoạt động của NPA (New People’s Army – Cộng sản mới) và các nhóm khủng bố Abu Sayyaf/ISIS tại Mindanao (Marawi siege 2017 được dập tắt).

2. Tăng trưởng kinh tế và Cơ sở hạ tầng (Build, Build, Build – BBB):

   • GDP Growth: Philippines đạt tăng trưởng GDP trung bình ~6.3% (2016-2019, trước COVID), một trong những nước tăng trưởng nhanh nhất ASEAN. GDP per capita vượt mốc $3,500 USD.
   • BBB Program: Hàng trăm dự án lớn: Sân bay Quốc tế Bulacan (Bocaue), Cầu Biển Cebu-Cordova (CCLEX), Đường cao tốc Skyway Stage 3, Đường sắt Metro Manila Subway (đang xây), Hệ thống đường sắt North-South Commuter Railway (NSCR), hàng ngàn km đường bộ nông thôn, cầu cống, trường học, bệnh viện. Điều này giải quyết ách tắc giao thông kinh niên (Metro Manila) và kết nối kinh tế các đảo.

3. Chính sách xã hội đại chúng:

   • Free Tuition Law (RA 10931): Miễn học phí trường Đại học/Học viện công lập (SUCs/LUCs) cho sinh viên năm đầu.
   • Universal Health Care (UHC – RA 11223): Mở rộng PhilHealth, tự động đăng ký toàn dân.
   • Tax Reform (TRAIN Law – RA 10963): Giảm thuế thu nhập cá nhân (PIT), tăng thuế tiêu dùng/sin tax (đồ uống có cồn, thuốc lá, đường, dầu) để bù đắp ngân sách cho BBB và xã hội.
   • Land Reform/4Ps: Mở rộng Pantawid Pamilyang Pilipino Program (4Ps – hỗ trợ tiền mặt có điều kiện cho nghèo nhất), phân phối đất canh tác (CLOA) cho nông dân.

4. Ngoại giao thực dụng (Independent Foreign Policy):

   • “Pivot to China”: Giải quyết tranh chấp Biển Đông bằng đàm phán song phương, đổi lấy cam kết đầu tư, viện trợ, vắc-xin COVID-19 (Sinovac) sớm, dự án BBB (như cầu Binondo-Intramuros, Chico River Pump Irrigation).
   • Cân bằng với Mỹ: Giữ lại MDT, VFA, EDCA nhưng đàm phán lại điều khoản (VFA termination threat -> reinstated).

Mặt “Kẻ phá hoại thể chế” (The Destroyer Narrative – Critics/Opposition/International):

1. Suy thoái pháp luật và Tiền lệ độc tài (Erosion of Rule of Law / Authoritarian Precedent):

   • EJKs (Extra-judicial Killings): Ước tính 6,000 – 30,000+ tử vong (tùy nguồn: PNP vs NGO/CHR vs ICC). Mô hình “Nanlaban” (đối phó) trở thành “giấy phép giết người” (license to kill) cho cảnh sát/vigilantes. Không có thủ tục tố tụng, không có bằng chứng, không có trách nhiệm giải trình (impunity).
   • Tấn công thể chế kiểm soát (Attacks on Institutions):
     • Chief Justice Sereno: Bị bãi nhiệm qua writ of Quo Warranto (lần đầu tiên trong lịch sử) do 압 lực từ Duterte.
     • Senator Leila de Lima: Bị giam cầm 6+ năm dựa trên lời khai của tội phạm đã nhận án, bị coi là tù nhân chính trị (political prisoner) do điều tra EJKs.
     • Rappler/Maria Ressa: Bị truy tố Cyber Libel (Lời lóng qua mạng) theo luật rétroactive (luật rückwirkend), thu thuế sai lệch. Ressa nhận Nobel Hòa bình 2021.
     • ABS-CBN: Franchise không được gia hạn (2020) sau khi Duterte đe dọa, khiến hàng ngàn người mất việc, thu hẹp không gian báo chí.
   • Anti-Terror Law (RA 11479): Định nghĩa khủng bố rộng rãi, cho phép giam cầm 24 ngày không lệnh tòa, giám sát tài khoản ngân hàng, giao tiếp. Bị dùng để “red-tagging” (gán mác cộng sản/khủng bố) hoạt động家, nhà báo, phe đối lập, người môi trường.

2. Vi phạm nhân quyền hệ thống (Systemic Human Rights Violations):

   • ICC điều tra “Crimes Against Humanity” (Tội ác chống lại loài người) cho EJKs Davao (1988-2013) và toàn quốc (2016-2019).
   • UN Human Rights Council (UNHRC) quyết nghị điều tra (2019), báo cáo Michelle Bachelet (2020) chỉ trích “nghiêm trọng vi phạm”, “khuyết tật công lý”.
   • “Red-tagging” trở thành chính sách nhà nước ngầm, dẫn đến giết hại hoạt động家 (activists), luật sư, y bác sĩ, phóng viên (UN Special Rapporteurs condemned).

3. Phân cực xã hội sâu sắc (Deep Social Polarization):

   • Xã hội Philippines chia rẽ sâu sắc: “DDS” (Diehard Duterte Supporters) vs “Dilawan” (Yellow/Liberal Opposition). Ngôn ngữ thù ghét, tin giả (fake news), troll farms, 網絡暴力 (cyberbullying) trở thành công cụ chính trị chính thống. Niềm tin vào thể chế dân chủ, tòa án, báo chí, quốc hội bị xói mòn nghiêm trọng.

4. Nợ công và Kinh tế hậu COVID:

   • Dưới Duterte, nợ công tăng từ ~42% GDP (2016) lên >60% GDP (2022) do COVID và BBB. Cân đối thương mại thâm hụt kỷ lục. Lạm phát tăng cao 2022 (TRAIN law effect + global supply chain). Phụ thuộc OFW (Overseas Filipino Workers – người lao động xuất khẩu) và Remittances (chuyển tiền về nước) càng tăng, làm nền kinh tế dễ bị sốc ngoại部.

So sánh lịch sử: Duterte vs. Marcos Sr. (Đặc điểm hiếm: So sánh lịch sử)

Kết luận đánh giá: Duterte là một “Disruptor” (Người phá vỡ). Ông phá vỡ sự ngừng trôi, tham nhũng, bất lực của האליטה (elite) Manila truyền thống (Liberal Party/Yellows) và mang lại trật tự, cơ sở hạ tầng, sự tự hào dân tộc (Assertive foreign policy) cho đại đa số “Masa” (đại chúng nghèo/Thấp trung lưu). Nhưng cái giá phải trả là sự sụp đổ của quy tắc pháp luật (Rule of Law), bình thường hóa bạo lực nhà nước, và sự xói mòn thể chế dân chủ 1987. Nếu Marcos Sr. là “Kẻ phá hoại thể chế bằng Luật Quân sự”, Duterte là “Kẻ phá hoại thể chế bằng Dân chủ dân粹 (Populism) và Bạo lực chính đáng hóa (Legitimized Violence)”. Cả hai đều để lại di sản Chính trị gia đình (Political Dynasty) cường cố hơn bao giờ hết.

Philippines giàu hay nghèo trong bối cảnh sau Duterte?

Câu trả lời ngắn gọn: Philippines là một quốc gia “Thấp trung bình” (Lower Middle-Income Country) đang mắc kẹt trong bẫy “Thu nhập trung bình” (Middle-Income Trap), với sự phân hóa cực lớn giữa giàu nghèo và phụ thuộc sâu sắc vào các yếu tố bên ngoài. Nó không phải là quốc gia “nghèo” theo nghĩa tuyệt đối (như Sub-Saharan Africa), nhưng cũng xa xỉ so với hàng xóm ASEAN như Thái Lan, Malaysia, Indonesia, thậm chí Việt Nam về thu nhập đầu người và chất lượng tăng trưởng.

Dưới đây là bức tranh kinh tế – xã hội định lượng và định tính trong bối cảnh hậu Duterte (2022 – nay, dưới chính quyền Marcos Jr.):

1. Chỉ số vĩ mô cốt lõi (Dữ liệu 2023-2024 Ước tính IMF/World Bank/PSA):

2. Cấu trúc kinh tế: “Bệnh holland” phiên bản Dịch vụ & Chuyển tiền (Dutch Disease: Services & Remittances)

Kinh tế Philippines bị bất cân đối cấu trúc trầm trọng:
Dịch vụ (Services): ~60-62% GDP. Trong đó: BPO/IT-BPM (Business Process Outsourcing) ~8-9% GDP, 1.5 triệu việc làm. OFW Remittances (Dịch vụ nhập khẩu nhãn hàng) ~9% GDP. Bán lẻ/Thương mại/Bất động sản lớn.
Công nghiệp (Industry): ~30% GDP. Chế biến, lắp ráp (Manufacturing) chỉ ~18-19% GDP. Rất thấp so với VN (~25%), IDN (~20%), THA (~27%), MYS (~23%). Công nghiệp chủ yếu: Lắp ráp điện tử (Semiconductors – 60% xuất khẩu), Chế biến thực phẩm, Hóa chất, Ô tô lắp ráp (thiếu phụ tùng trong nước).
Nông nghiệp (Agriculture): ~9-10% GDP nhưng hấp thụ ~22-24% lực lượng lao động. Năng suất thấp, phân mảnh đất (CARP – Land Reform chưa xong), cơ sở hạ tầng nông thôn yếu, biến đổi khí hậu (Bão, hạn) thường xuyên. Philippines là nhà nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới (3-4 triệu tấn/năm).

Hệ quả:
1. Jobless Growth / Low Quality Growth: Tăng trưởng GDP nhanh nhưng tạo việc làm kém, việc làm chất lượng thấp (Contractual/Endo – End of Contract, Gig economy, Informal sector ~40% lực lượng).
2. Phụ thuộc OFW (Overseas Filipino Workers): ~10-12 triệu OFW trên toàn cầu. Chuyển tiền về nuôi sống tiêu dùng nội địa (Consumption-driven growth). Rủi ro: Chính sách nhập cư các nước nhận (Saudis, UAE, US, Canada, EU), chiến tranh, tự động hóa, già hóa dân số Philippines.
3. Bỏ lỡ demográfica (Demographic Dividend missed/wasting): Trung vị tuổi ~25 tuổi (Trẻ nhất ASEAN). Nhưng thất nghiệp thanh niên cao (~10-12%), underemployment cao, kỹ năng không khớp (Skills mismatch), “Brain drain” (Khoa học, Y tế, Kỹ thuật, Biển đi làm nước ngoài).
4. Bẫy Thu nhập Trung bình (Middle Income Trap): Không thể cạnh tranh chi phí thấp (Labor cost cao hơn VN, IDN, Campuchia) và không thể cạnh tranh công nghệ cao (Innovation thấp, R&D thấp, FDI thấp, Công nghiệp hỗ trợ yếu). Mắc kẹt ở giữa: Lắp ráp chip (Backend) nhưng không thiết kế (Frontend), không làm vật liệu, thiết bị.

3. Bối cảnh “Sau Duterte” (Dưới Marcos Jr.): Thử thách và Cơ hội

Thử thách kế thừa từ thời Duterte + Mới nổi lên:
Nợ công cao & Chi tiêu lãi nợ tăng: Giới hạn không gian tài chính (Fiscal space) cho BBB+, Giáo dục, Y tế, Bảo hộ xã hội. Cải cách thuế (TRAIN 2, 3, 4 – VAT on Digital, Passive Income, Mining) gặp 저항 (resistance) Quốc hội/Doanh nghiệp.
Lạm phát هيكل (Structural Inflation): Giá thực phẩm (Gạo, Thịt, Cá, Rau) chiếm ~40% CPI. Philippines nhập khẩu gạo, phụ thuộc phân bón/dầu mỏ. El Niño/La Niña/Bão lũ thường niên làm giảm cung nông sản -> Lạm phát thực phẩm dai dẳng -> Đánh trúng nghèo nhất.
Cải cách đất đai/Nông nghiệp trì trệ: 35 năm sau CARP (1988), vẫn còn ~1 triệu ha đất nông nghiệp chưa phân phối. Nông dân già, không có vốn, không có công nghệ. Luật RTIA (Rice Tariffication Act 2019) mở cửa nhập gạo -> Giá gạo nhập rẻ hơn gạo trong nước -> Nông dân trong nước phá sản -> Tăng nhập khẩu -> An ninh lương thực rủi ro.
Cơ sở hạ tầng: “Build Better More” (BBM) tiếp tục BBB: Nhiều dự án lớn (Metro Manila Subway, NSCR, Bataan-Cavity Bridge, Mindanao Railways). Vấn đề: Chi phí cao, tiến độ chậm, nợ vay ODA Trung Quốc bị hủy/hoãn (Chico River, Mindanao Rail) do địa chính trị Biển Đông -> Chuyển sang ODA Nhật/ADB/World Bank/Private (PPP) -> Áp lực ngân sách/Người dùng cao hơn.
Môi trường kinh doanh (Ease of Doing Business): Cải thiện chậm (Rank ~95-100/190 WB Doing Business cũ). Rào cản: 40% Foreign Ownership limit (Constitution), Corruption (Permitting, Customs, BIR), Infrastructure gaps (Power cost cao, Internet chậm/đắt, Logistics cost cao), Legal uncertainty (Contract enforcement yếu, Court backlog khổng lồ).
Địa chính trị Biển Đông (West Philippine Sea): Xung đột gia tăng với Trung Quốc (CCG, Militia) tại Ayungin (Second Thomas Shoal), Escoda (Sabina Shoal), Scarborough. Philippines mở rộng EDCA bases (9 bases) cho Mỹ. Rủi ro: Chiến tranh thương mại/kinh tế với Trung Quốc (Thị trường xuất khẩu nông sản, Đầu vào nguyên liệu, Du khách Trung Quốc), Rủi ro xung đột vũ trang làm sụp đổ FDI/Du lịch.

Cơ hội (Nếu quản trị tốt):
Lợi thế Démographie (Demographic Window): Còn mở cho đến ~2045-2050. Nếu đầu tư Giáo dục/Kỹ năng (STEM, TVET), Y tế, Dinh dưỡng -> Lực lượng lao động trẻ, năng động, nói tiếng Anh tốt -> Hấp dẫn FDI sản xuất cao cấp (Semiconductors design, EVs, Green energy, Pharma, Aerospace).
Chuyển dịch Cung ứng Toàn cầu (Supply Chain Shift / China Plus One): Philippines có vị trí chiến lược, tự do thương mại (RCEP, CPTPP accession process), lao động nói tiếng Anh. Cơ hội hấp dẫn dây chuyền lắp ráp điện tử, ô tô điện, năng lượng tái tạo (Solar, Wind, Geothermal – tiềm năng lớn).
Kinh tế Số (Digital Economy): BPO trưởng thành -> Chuyển dịch lên giá trị cao (KPO – Knowledge Process Outsourcing, AI Data labeling, Cybersecurity, Fintech, E-commerce). GCash/Maya (Fintech) dẫn đầu 금융包容性 (Financial Inclusion).
Năng lượng tái tạo & Khoáng sản quan trọng (Critical Minerals): Nickel (Top 2 thế giới), Cobalt, Copper, Gold. Cần cho Pin EV, Năng lượng xanh. Chính sách khai thác bền vững (EO 79, Mining Act reform) + Downstream processing (Precision smelting, Battery manufacturing) -> Tạo giá trị thêm lớn.
Du lịch (Tourism): 7,641 đảo, đa dạng sinh học, văn hóa. Mục tiêu 7-8 triệu khách quốc tế/năm (Pre-pandemic 8.26M). Cần hạ tầng sân bay, đường bộ, visa dễ dàng, an ninh.

4. Kết luận cho phần “Giàu hay Nghèo?”

Philippines không phải là quốc gia nghèo (GDP per capita $3,500+ đã thoát nghèo tuyệt đối), nhưng cũng chưa phải quốc gia “giàu” hay “thu nhập trung bình trên”. Nó là một quốc gia “Giả vờ giàu” (Pretending to be rich) ở tầng lớp trung lưu/thượng lưu Manila/Cebu/Davao nhờ Remittance, BPO, Real Estate, Consumption; nhưng thực chất “nghèo” ở tầng đáy 20-25% dân số (Nghèo đa chiều), ở nông thôn, ở Mindanao, BARMM (Bangsamoro), và trong cấu trúc kinh tế mắc kẹt lắp ráp, phụ thuộc ngoại部.

Tương lai “Sau Duterte” (Dưới Marcos Jr.) sẽ quyết định bởi việc Philippines có thể biến “Lợi thế Démographie” thành “Cổ tức Démographie” hay không. Điều này đòi hỏi:
1. Cải cách Hiến pháp/Kinh tế (Cha-cha/Econ Cha-cha): Xóa bỏ giới hạn 40% sở hữu nước ngoài (Public Utilities, Advertising, Mass Media, Retail, Education, Professions) -> Hút FDI chất lượng cao.
2. Cải cách Ngân sách/Thuế (Tax Admin, Digital VAT, Property Valuation, Mining Fiscal Regime): Tăng thu nhập ngân sách để trả nợ và đầu tư GDXH/Giáo dục/Sức khỏe mà không tăng thuế người nghèo.
3. Cải cách Nông nghiệp/Nông thôn: Tổng hợp đất, Hạ tầng tưới tiêu/lộ trình/điện nông thôn, Hợp tác xã, Công nghệ, Bảo hiểm nông nghiệp -> Giảm nhập gạo, Tăng thu nhập nông dân.
4. Đầu tư Con người (Human Capital): Giải quyết Learning Poverty (90% học sinh 10 tuổi không đọc hiểu văn bản đơn giản – WB 2022), Stunting (27% trẻ em suy dinh dưỡng mãn tính), Job-skills mismatch.
5. Quản trị rủi ro Địa chính trị: Cân bằng Mỹ – Trung không làm hỏng kinh tế (Diversification markets, Strategic hedging).

Nếu không phá vỡ được Thể chế Chính trị gia đình (Political Dynasty), Tham nhũng hệ thống (Systemic Corruption), Luật pháp yếu (Weak Rule of Law), Bất bình đẳng đắt đỏ (High Inequality) – những “bệnh mãn tính” của thể chế Philippines được củng cố bởi cả Marcos Sr., Duterte và nay Marcos Jr. – thì Philippines sẽ tiếp tục là “Bệnh nhân ASEAN” (Sick Man of Asia) về chất lượng tăng trưởng và phát triển con người, dù con số GDP tổng thể có vươn tới 1.000 Tỷ USD (Upper Middle Income) vào năm 2030-2035. Sự giàu có của Philippines hiện nay chủ yếu là “Giàu nhờ người khác” (Remittances, Foreign BPO demand, Foreign Tourism, Foreign ODA/FDI) chứ chưa phải “Giàu nhờ sức mạnh nội sinh” (Innovation, Manufacturing depth, Agricultural productivity, Domestic savings/investment).

Cập Nhật Lúc Tháng 7 30, 2026 by admin