William Friedkin là một trong những đạo diễn quan trọng nhất của phong trào New Hollywood, người đã định hình lại ngôn ngữ điện ảnh thập niên 1970 qua hai kiệt tác The French Connection và The Exorcist. Ông không chỉ là một nhà làm phim tài ba với vai trò đạo diễn, nhà sản xuất và biên kịch, mà còn là biểu tượng của triết lý “điện ảnh thực tế” (Cinema Verité) – mang phong cách tài liệu vào phim truyện để tạo ra sự chân thực tàn khốc, ít khi thấy trước đó. Với sự nghiệp gắn liền những rủi ro nghệ thuật lớn và những chiến thắng tại Giải Oscar, Friedkin đã để lại di sản ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ đạo diễn sau này như Martin Scorsese, James Cameron hay các nhà làm phim hành động, kinh dị hiện đại.
sẽ giới thiệu tổng quan về danh tính, quốc tịch, các vai trò chính và thông tin sinh tử cơ bản của vị “ông lớn” này. Tiếp theo, bài viết sẽ xác minh chi tiết thời điểm, nguyên nhân qua đời và nguồn tin chính thức liên quan đến sự ra đi của ông vào tháng 8 năm 2023. Những phần nội dung sau sẽ đi sâu vào các tác phẩm điển hình, phong cách đạo diễn và những bí mật hậu trường định hình thương hiệu Friedkin.
Hãy cùng tìm hiểu chi tiết hành trình đời và sự nghiệp của một huyền thoại điện ảnh vừa qua đời ở tuổi 87.
William Friedkin là ai?
William Friedkin là đạo diễn, nhà sản xuất và biên kịch người Mỹ, được coi là một trong những “người đưa tin” tiêu biểu nhất của phong trào New Hollywood nhờ khả năng mang thực tế tàn khốc vào điện ảnh đại chúng. Ông không chỉ đứng sau máy quay mà còn tham gia sâu vào viết kịch bản và sản xuất, kiểm soát trọn vẹn tầm nhìn nghệ thuật từ khâu ý tưởng đến thành phẩm cuối cùng. Triết lý cốt lõi của Friedkin là “Cinema Verité” – sử dụng kỹ thuật quay phim tài liệu (handheld camera, ánh sáng tự nhiên, diễn viên không chuyên, ít rehearsal) để xóa bỏ ranh giới giữa hư cấu và thực tại, tạo ra sức mạnh thuyết phục đặc trưng cho dòng phim noir, hành động và kinh dị của ông.
Friedkin sinh ngày 29 tháng 8 năm 1935 tại Chicago, Illinois, trong một gia đình nhập cư Do Thái gốc Ukraine. Thiếu niên Friedkin không theo học trường điện ảnh chính quy; ông bắt đầu sự nghiệp từ phòng thư viện và bộ phận phát sóng của đài truyền hình WGN-TV tại Chicago, nơi ông học cách kể chuyện bằng hình ảnh qua các chương trình tài liệu và sự kiện trực tiếp. Sự nghiệp điện ảnh chuyên nghiệp của ông bung nổ khi bộ phim tài liệu The People vs. Paul Crump (1962) giúp cứu một tù nhân khỏi án tử hình, thu hút sự chú ý của Hollywood. Năm 1967, ông chuyển sang phim truyện với Good Times (diễn bởi Sonny & Cher), nhưng bước ngoặt thực sự đến với The Boys in the Band (1970) – một trong những phim Hollywood đầu tiên nói công khai về cộng đồng LGBT. Vị thế “vua New Hollywood” được khẳng định khi The French Connection (1971) giành 5 Oscar bao gồm Phim hay nhất và Đạo diễn xuất sắc nhất, tiếp theo là hiện tượng toàn cầu The Exorcist (1973). Dù sau đó sự nghiệp có lên xuống với Sorcerer (1977) bị lãng quên do trùng phát hành Star Wars, ông vẫn duy trì sự hiện diện mạnh mẽ qua To Live and Die in LA (1985), Bug (2006), Killer Joe (2011) và bộ phim tài liệu The Devil and Father Amorth (2017). Friedkin qua đời ngày 7 tháng 8 năm 2023 tại Los Angeles, California, ở tuổi 87, để lại di sản là một trong những nhà làm phim dũng cảm và kỹ thuật nhất lịch sử điện ảnh Mỹ.
Thông tin định danh cốt lõi:
– Tên thật: William David Friedkin.
– Quốc tịch: Mỹ (Hoa Kỳ).
– Vai trò chính: Đạo diễn, Nhà sản xuất, Biên kịch.
– Phong trào gắn liền: New Hollywood (Thập niên 1970).
– Triết lý đạo diễn: Cinema Verité / Điện ảnh thực tế (Realism).
Thông tin sinh tử:
– Ngày sinh: 29 tháng 8 năm 1935.
– Nơi sinh: Chicago, Illinois, Hoa Kỳ.
– Ngày qua đời: 7 tháng 8 năm 2023.
– Nơi qua đời: Los Angeles, California, Hoa Kỳ.
– Tuổi tại thời điểm qua đời: 87 tuổi.
– Vợ: Sherry Lansing (cựu CEO Paramount Pictures, kết hôn năm 1991).
Friedkin là minh chứng sống động cho việc một nhà làm phim không cần bằng cấp điện ảnh cũng có thể thay đổi lịch sử nghề nghiệp nhờ trực giác, sự táo bạo và cam kết tuyệt đối với sự chân thực. Từ những ngày đầu quay lén trên phố Chicago cho đài WGN-TV, ông đã xây dựng một phương pháp làm việc độc đáo: ép buộc diễn viên và troupe đến giới hạn thể lực và tinh thần để bắt được khoảnh khắc “sống” nhất. Cách tiếp cận này không chỉ tạo ra những phân cảnh kinh điển như cảnh đuổi xe buýt trong The French Connection hay cảnh quay xoay người của Regan trong The Exorcist, mà còn định hình lại tiêu chuẩn sản xuất cho điện ảnh hành động và kinh dị hiện đại. Dù chỉ có một lượng tác phẩm không quá lớn so với các đồng nghiệp như Spielberg hay Scorsese, nhưng tỷ lệ “kiệt tác/trên tổng số phim” của Friedkin là một trong những con số cao nhất, khẳng định vị thế “chất lượng胜过 số lượng” trong lịch sử điện ảnh thế giới.
William Friedkin đã qua đời khi nào và nguyên nhân là gì?
Có thể bạn quan tâm: Karlie Kloss: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Siêu Mẫu & Cuộc Sống Hôn Nhân Bên Chồng Tài Phiệt Joshua Kushner
William Friedkin qua đời vào ngày 7 tháng 8 năm 2023 tại nơi ở riêng ở Los Angeles, California, hưởng thọ 87 tuổi; tin chính thức được công bố rộng rãi vào ngày 8 tháng 8 năm 2023. Nguyên nhân cái chết được xác nhận là suy tim và nhồi máu cơ tim, theo thông báo từ vợ ông – cựu CEO Paramount Pictures Sherry Lansing – và văn phòng đại diện của gia đình cung cấp cho hãng tin Associated Press (AP). Sự ra đi của ông chấm dứt một thời kỳ vàng son của điện ảnh Mỹ, nơi ông từng cùng Francis Ford Coppola, Peter Bogdanovich và các đồng nghiệp khác định hình lại mặt trận Hollywood thập niên 1970.
Thông tin về cái chết của Friedkin được xác thực nhanh chóng nhờ sự phối hợp giữa gia đình và các tổ chức truyền thông uy tín. Sherry Lansing, người đã gắn bó với ông hơn 30 năm, đã trực tiếp liên hệ với AP để công bố tin buồn, đảm bảo tính chính xác và kịp thời. Các tờ báo lớn như The New York Times, Los Angeles Times, The Washington Post và Variety đều đồng loạt đưa tin vào sáng 8/8 (giờ Mỹ) với nguyên nhân y khoa rõ ràng: suy tim (heart failure) và nhồi máu cơ tim (myocardial infarction). Không có dấu hiệu nào cho thấy cái chết liên quan đến tai nạn, bệnh truyền nhiễm hay các nguyên nhân phi tự nhiên khác. Friedkin đã sống một cuộc đời dài và sáng tạo hết mình cho đến những năm cuối đời; ông vẫn hoạt động sôi nổi với việc xuất bản hồi ký The Friedkin Connection (2013), đạo diễn bộ phim tài liệu The Devil and Father Amorth (2017) và tham gia các buổi đối谈, phục hồi phim tại các viện bảo tàng điện ảnh lớn trên thế giới.
Việc ông qua đời ở tuổi 87 sau một thời gian dài đối mặt với các vấn đề sức khỏe liên quan đến tim mạch là điều không quá bất ngờ đối với người thân và bạn bè thân thiết, nhưng vẫn là một rung chấn lớn cho cộng đồng điện ảnh quốc tế. Friedkin là một trong những “người khổng lồ” cuối cùng của thời kỳ New Hollywood còn sống – một thế hệ đã phá vỡ hệ thống studio cũ kỹ, mang lại tự do sáng tạo cho đạo diễn. Sự ra đi của ông diễn ra chỉ vài tháng sau cái chết của đồng nghiệp, đối thủ và bạn tri kỷ lâu năm William Peter Blatty (tác giả The Exorcist, qua đời năm 2017) và trước đó là Peter Bogdanovich (qua đời đầu 2022), đánh dấu sự kết thúc trọn vẹn của một kỷ nguyên. Các lời tưởng niệm từ Martin Scorsese, Steven Spielberg, James Cameron, Guillermo del Toro, Edgar Wright và hàng ngàn nghệ sĩ, nhà phê bình trên khắp thế giới đã khẳng định lại di sản bất tử: Friedkin không chỉ làm phim, ông đã “đổ máu” cho điện ảnh theo nghĩa đen và nghĩa bóng.
Những kiệt tác điển hình nhất trong sự nghiệp của William Friedkin
Sự ra đi của William Friedkin không chỉ chấm dứt một hành trình cá nhân mà còn khép lại chương sử liệu sống động nhất về một đạo diễn dám cược cả sự nghiệp vào những khung hình chân thực. Để hiểu tại sao các lời tưởng niệm từ Scorsese hay Cameron lại mang trọng lượng lịch sử, ta cần nhìn thẳng vào bốn đỉnh cao mà ông chinh phục – những bộ phim không chỉ đoạt giải hay doanh thu mà đã viết lại quy tắc chơi của Hollywood.
Có 4 kiệt tác điển hình nhất xác định danh tính điện ảnh của William Friedkin dựa trên tiêu chí giải Oscar, tác động văn hóa lâu dài và sự đại diện trọn vẹn cho phong cách “thực tế tàn khốc” (gritty realism): The French Connection (1971), The Exorcist (1973), Sorcerer (1977) và To Live and Die in LA (1985). Mỗi tác phẩm là một bước tiến trong việc đẩy ranh giới giữa phim truyện và tài liệu, giữa giải trí và trải nghiệm cảm giác sinh lý.
The French Connection (1971) – Chiến thắng Oscar và sự tái định nghĩa phim hành động cảnh sát
The French Connection là tác phẩm khiến William Friedkin lần đầu tiên chạm đến đỉnh cao Oscar, giành ba giải quan trọng nhất: Phim hay nhất, Đạo diễn xuất sắc nhất và Nam chính xuất sắc cho Gene Hackman. Thành tựu này không chỉ là sự công nhận cá nhân mà là dấu hiệu Hollywood chính thức chấp nhận một ngôn ngữ điện ảnh mới: hành động không phải là múa đẹp mà là hỗn loạn, bụi bặm và chết chóc.
Cốt truyện theo dõi thám tử Jimmy “Popeye” Doyle (Hackman) và Buddy Russo (Roy Scheider) truy lùng đường dây buôn heroin từ Marseille qua New York. Friedkin loại bỏ hoàn toàn các quy ước “phim cảnh sát” thời bấy giờ – không có văn phòng sáng sủa, không có.dialogue sáo rỗng, không có pha hành động dàn dựng an toàn. Thay vào đó, ông mang đội ngũ ra đường phố New York mùa đông thực tế, quay ẩn, dùng người đi đường làm người comparsa, biến thành phố thành một nhân vật đồng đạo: lạnh lẽo, ẩm ướt và nguy hiểm.
Có thể bạn quan tâm: Bart Baker Là Ai? Hành Trình Từ “ông Hoàng Parody” 10 Triệu Sub Đến Việc Rời Youtube Sang Trung Quốc
Điểm nhấn định hình thương hiệu Friedkin là phân cảnh đuổi xe buýt dưới đường cao tốc (elevated train chase). Đây không phải là pha 쫓 theo kiểu James Bond. Popeye lái xe buýt (Buick LeSabre) lao như điên trên đường mặt đất, né tránh người qua đường, đỏ đèn, va chạm nhẹ, trong khi tên tội phạm ngồi trên tàu điện ngầm (line R) phía trên. Friedkin yêu cầu Gene Hackman tự lái xe ở tốc độ cao (gần 140km/h) trên đường công cộng chưa kín cửa, chỉ có một máy quay gắn trên mui xe. Cảm giác rung lắc, tiếng kèn loáng thoáng, góc quay rung lắc từ bên trong khoang lái tạo ra một chuẩn mực mới: hành động phải được “cảm nhận” chứ không chỉ “xem”. Phân cảnh này sau đó trở thành bài bản bắt buộc trong các trường điện ảnh và tiền đề trực tiếp cho những cảnh đuổi xe của The Bourne Identity, The Dark Knight hay Baby Driver.
The Exorcist (1973) – Kiệt tác kinh dị vượt thời gian và hiện tượng văn hóa
Nếu The French Connection định hình phim hành động, The Exorcist (1973) thì xây dựng một đỉnh cao mới cho thể loại kinh dị – một đỉnh cao mà sau nửa thế kỷ vẫn chưa bị vượt qua về tác động tâm lý và văn hóa. Bộ phim đạt 10 đề cử Oscar (thắng Kịch bản chuyển thể hay nhất cho William Peter Blatty) và trở thành phim kinh dị đầu tiên trong lịch sử được đề cử Phim hay nhất, thu về hơn 441 triệu USD toàn cầu (khoảng 2,5 tỷ USD nếu quy đổi giá hiện nay) – con số khủng khiếp cho một tác phẩm rating R những năm 70.
Friedkin từ chối gọi đây là phim kinh dị; ông coi nó là một tác phẩm về “niềm tin và sự nghi ngờ”. Đặc điểm cốt lõi phân biệt The Exorcist với hàng trăm tác phẩm theo sau là sự cam kết tuyệt đối với kỹ xảo thực tế (practical effects) và sự kết hợp tinh tế giữa thần học, tâm lý học y khoa. Không có CGI (vì chưa có), không có jump-scare rẻ tiền. Mọi thứ người xem nhìn thấy – đầu quay tròn 360 độ của Regan (Linda Blair), da dày mọc lông, vết xước tự xuất hiện trên người, tiếng nói trầm từ cổ họng – đều được tạo ra bởi trang phục, máy móc cơ khí, hóa trang và kỹ thuật quay phim thông minh (như quay ngược film để tạo hiệu ứng lévitation).
Friedkin ép diễn viên đến giới hạn thể xác và tinh thần. Ellen Burstyn (vai mẹ Chris MacNeil) bị kéo dây qua lưng quá mạnh gây thương tổn cột sống vĩnh viễn trong cảnh Regan đập mẹ xuống sàn. Linda Blair phải gồng mình trên giường lạnh trong nhiều giờ, hít phải khói khô (dùng để tạo hơi thở) gây hại phổi. Chính sự “đổ máu” thật ấy tạo ra một lớp chân thực (verisimilitude) khiến não bộ người xem không thể phân biệt được “đang diễn” hay “đang xảy ra”. Đó là lý do The Exorcist gây sốc mạnh, khiến người xem nôn mửa, ngất xỉu tại rạp và trở thành hiện tượng văn hóa toàn cầu, mở đường cho dòng “kinh dị nâng cao” (elevated horror) như Hereditary hay The Witch ngày nay.
Sorcerer (1977) – Thám hiểm rủi ro, bị lãng quên và được công nhận muộn màng
Sorcerer (1977) là bài học đau đớn nhất trong sự nghiệp Friedkin về mâu thuẫn giữa nghệ thuật và thương mại, đồng thời là minh chứng cho tham vọng kỹ thuật gần như điên rồ của ông. Đây là bản làm lại (reimagining) Wages of Fear (1953) của Henri-Georges Clouzot: bốn kẻ đào tẩu quá khứ, lái hai xe tải chở nitroglycerin cực其不稳定 qua rừng nhiệt đới Latinh để dập tắt đám cháy giếng dầu.
Bối cảnh sản xuất là một thảm họa hậu cần. Friedkin kiên quyết quay tại Dominica, Mexico, Brazil – những nơi nóng ẩm, bệnh tật, chính trị bất ổn – thay vì studio. Ngân sách bùng nổ từ 2.5 triệu lên 22 triệu USD (khổng lồ thời đó). Thảm họa lớn hơn: ngày phát hành trùng với Star Wars: Episode IV – A New Hope. Khán giả muốn phiêu lưu trong không gian, không phải khiếp sợ trước cái chết trên một cây cầu gỗ sập trong bão. Sorcerer thất bại thảm hại tại box office,差點 khiến Friedkin mất hợp đồng với Universal và Paramount.
Tuy nhiên, thời gian đã làm công bằng. Ngày nay, Sorcerer được các nhà phê bình (Roger Ebert, James Cameron, Guillermo del Toro) coi là thăng hoa kỹ thuật của Friedkin. Đỉnh cao là phân cảnh vượt cầu treo trong bão giông: hai xe tải thật, chở vật liệu nổ giả (nhưng nặng như thật), lái trên một cây cầu dây được xây dựng thật, chịu đựng gió bão nhân tạo từ máy thổi gió công nghiệp và mưa phun từ vòi nước áp lực cao. Friedkin ngồi trên trực thăng chỉ đạo, đe dọa hủy hợp đồng đội kỹ thuật nếu không quay được cái “cảm giác rung lắc, sắp gãy bất cứ giây nào”. Không green screen, không miniature, không CG. Cái cách dây cáp rung, ván gỗ nứt, bánh xe trượt trên mây nước bùn – tất cả đều là vật lý thuần túy. Phân cảnh này kéo dài gần 10 phút không một dòng thoại, chỉ có tiếng gió, tiếng kèn xe, tiếng tim đập – một masterclass về xây dựng sự căng thẳng (suspense) thuần túy bằng hình ảnh và âm thanh.
To Live and Die in LA (1985) – Đỉnh cao phong cách neo-noir và quay phim thực địa
Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Walt Disney: Hành Trình Từ Kẻ Phá Sản Đến Ông Xây Dựng “miền Đất Hứa” Trị Giá 130 Tỷ Usd
Sau một thập niên 80 đầu đầy biến động, Friedkin trở lại với To Live and Die in LA (1985) – một tác phẩm neo-noir sẫm màu, gay gắt, được nhiều người coi là phim “đẹp” nhất về mặt hình ảnh trong filmography của ông nhờ nhiếp ảnh của Robby Müller (người sau đó làm Paris, Texas, Dead Man). Nếu French Connection là thực tế tàn khốc, To Live and Die in LA là thực tế được “phun sơn” qua lăng kính neon, nắng gắt và bóng tối Los Angeles.
Cốt truyện xoay quanh đặc vụ Treasury Richard Chance (William Petersen) và John Vukovich (John Pankow) truy lùng nhà làm tiền giả Rick Masters (Willem Dafoe). Chủ đề cốt lõi không còn là thiện ác đơn thuần mà là sự mờ nhạt ranh giới giữa pháp luật và tội phạm. Chance vi phạm mọi quy tắc để bắt Masters; Vukovich dần biến thành người mà ông căm ghét. Kết thúc sốc (Chance bị giết bất ngờ giữa chừng, Masters trốn thoát) đập tan cấu trúc “happy ending” Hollywood, khẳng định triết lý nihilism (thần nghĩa hư vô) của Friedkin.
Đặc sắc nhất vẫn là phân cảnh đuổi xe – nhưng lần này trên cao tốc ngược chiều (wrong-way freeway chase). Friedkin đóng đoạn I-605 và I-710 tại LA, cho xe lao ngược làn đường ở tốc độ 100+ mph. Khác với French Connection (quay thủ công, rung lắc), ở đây Müller dùng Steadicam gắn trên xe camera, góc quay thấp, ổn định, lồng ghép cảnh diễn viên diễn trong khoang xe (dùng kính hậu chiếu giả) và cảnh xe thật lao vào làn đối diện. Kết hợp với nhạc synth-pop sôi động, u ám của Wang Chung, pha 쫓 này trở thành biểu tượng của phong cách “Miami Vice” nhưng đen tối, nguy hiểm hơn rất nhiều. Nó là tiền đề trực tiếp cho các phim tội phạm hiện đại: Heat (1995) của Michael Mann (cảnh cướp ngân hàng, tiếng súng thực tế), Drive (2011) của Nicolas Winding Refn (lái xe im lặng, bạo lực bùng nổ), hay Nightcrawler (2014) (Los Angeles về đêm là sân chơi của quái thú).
Phong cách đạo diễn và vị thế cốt lõi trong phong trào New Hollywood
Từ bốn kiệt tác trên, một chân dung rõ nét về triết lý làm phim của William Friedkin hiện ra: ông không phải là một “kể chuyện” (storyteller) theo nghĩa truyền thống, mà là một kỹ sư trải nghiệm (experience engineer). Vị thế của ông trong phong trào New Hollywood không chỉ là một thành viên, mà là cầu nối then chốt giữa hệ thống studio cũ và điện ảnh độc lập hiện đại, giữa truyền thống kiểu Pháp (Cinema Verité) và quy mô công nghiệp Mỹ.
Triết lý cốt lõi: “Điện ảnh thực tế” (Cinema Verité) ứng dụng vào phim truyện. Friedkin bắt đầu sự nghiệp với phim tài liệu (The People vs. Paul Crump, 1962) và mang tư duy này vào mọi bộ phim truyện. Ba trụ cột của phương pháp này:
1. Quay thực địa (Location shooting) tuyệt đối: Từ chối plateau studio trừ khi bắt buộc. Đường phố New York, rừng Dominica, cao tốc LA, bệnh viện Georgetown – môi trường không phải background mà là áp lực vật lý tác động trực tiếp lên diễn viên.
2. Ít rehearsal (sortie), quay ngay (shoot from the hip): Friedkin tin rằng sự tự phát, ngạc nhiên, thậm chí là lỗi lầm của diễn viên khi đối mặt với tình huống thật (xe lao tốc độ cao, dây cáp cầu rung, khói khô, nước lạnh) tạo ra chân thực hơn bất kỳ sự chuẩn bị nào. Ông thường chỉ cho diễn viên biết mục tiêu cảm xúc, không cho đọc kịch bản chi tiết, quay ngay take đầu tiên hoặc take thứ hai.
3. Ép diễn viên đến giới hạn thể xác và tinh thần: Hackman lái xe điên, Burstyn gãy xương, Blair hít khói, Scheider sợ hãi thật trên xe tải Sorcerer. Đây không phải bạo hành vô lý (dù nhiều diễn viên sau đó phàn nàn) mà là phương pháp “Method directing” – đạo diễn dùng cơ thể diễn viên làm vật liệu ghi hình chân thực.
Chủ đề cốt lõi xuyên suốt filmography: Con người đối mặt với Hệ thống/Số phận/Chúa trời – và thường thất bại.
The French Connection: Popeye Doyle đối mặt với Hệ thống pháp luật và Tham nhũng. Ông vi phạm luật để bắt tội phạm, kết quả bắn nhầm đồng nghiệp, tên chủ mưu thoát. Hệ thống thắng, cá nhân vỡ.
The Exorcist: Karras và Merrin đối mặt với Chúa trời/Quỷ dữ (Tôn giáo/Đạo đức). Niềm tin được thử thách bằng sự tàn bạo thể xác. Thắng lợi (nếu có) chỉ đến qua sự hy sinh tuyệt đối, không phải chiến thắng oai phong.
Sorcerer: Bốn kẻ đào tẩu đối mặt với Tự nhiên/Số phận (Cây cầu, Bão, Nitro). Không có ác nhân, chỉ có vật lý. Số phận quyết định ai sống ai chết ngẫu nhiên, vô nghĩa.
To Live and Die in LA: Chance đối mặt với Hệ thống tiền tệ/Pháp luật. Ông chơi theo luật tội phạm để thắng luật pháp, kết cục chết vô nghĩa. Hệ thống (Masters, tiền giả) bền vững hơn cá nhân.
Di sản và vị thế cầu nối: Friedkin là chiếc cầu giữa Hollywood cổ điển (studio system) và điện ảnh độc lập hiện đại (indie/modern auteur).
Với studio: Ông dùng ngân sách lớn, ngôi sao lớn (Hackman, Scheider, Blair, Petersen, Dafoe), phát hành rộng, marketing khủng – quy mô blockbuster.
Với indie/auteur: Ông kiểm soát nghệ thuật gần như tuyệt đối (final cut), dùng kỹ thuật tài liệu, chủ đề đen tối, kết thúc mở/bi thảm, ép troupe làm việc trong điều kiện khủng khiếp – tinh thần “guerrilla filmmaking”.
Sự ảnh hưởng của ông lan tỏa trực tiếp đến thế hệ đạo diễn định hình Hollywood thập niên 80-90-2000:
Martin Scorsese: Học cách dùng nhạc phổ biến (pop/rock) làm score, quay thực địa Little Italy/New York, bạo lực thể xác (Mean Streets, Taxi Driver, Raging Bull). Scorsese từng nói: “Friedkin cho tôi thấy có thể làm phim studio nhưng vẫn giữ hồn phim độc lập.”
Steven Spielberg: Jaws (1975) mượn cấu trúc “nhóm nam đối mặt thiên nhiên/số phận” của Sorcerer/Jaws (novel) nhưng quan trọng hơn, Spielberg học Friedkin cách xây dựng suspense bằng kỹ xảo thực tế (con cá cơ khí) và quay trên biển thật – một quyết định điên rồ tương tự Sorcerer.
James Cameron: Cameron coi Sorcerer là “thánh kinh” kỹ thuật. Aliens, The Abyss, Terminator 2 đều mang ADN Friedkin: nữ chính hành động (Ripley/Sarah Connor), kỹ xảo thực tế kết hợp CGI sớm, sản xuất cực khó, đạo diễn “đồng hành” cùng troupe trong bùn/nước/lửa. Cameron từng mua bản quyền Sorcerer để restore và phát hành lại.
William Friedkin (tự ảnh hưởng): Chính sự nghiệp của ông là một vòng tròn – từ tài liệu (The People vs. Paul Crump) đến blockbuster (Exorcist) đến thảm họa nghệ thuật/thương mại (Sorcerer) đến neo-noir độc lập (To Live and Die in LA, Killer Joe, Bug) và cuối cùng quay lại tài liệu (The Devil and Father Amorth). Ông sống và chết như một nhà làm phim độc lập (independent filmmaker) bị giam cầm trong cơ thể một đạo diễn studio – một nghịch lý định nghĩa trọn vẹn New Hollywood.
Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Stefanie Scott: Tuổi, Sự Nghiệp Điện Ảnh & Những Vai Diễn Điển Hình Của Nữ Diễn Viên Disney Channel
Những bí mật hậu trường và chi tiết kỹ thuật định hình thương hiệu Friedkin
William Friedkin không chỉ là một đạo diễn kể chuyện; ông là một nhà kiến tạo thực tại, người biến mỗi bộ phim thành một cuộc thí nghiệm rủi ro cao nơi ranh giới giữa điện ảnh và hiện thực bị xóa nhòa. Để hiểu được chữ ký phong cách “thực tế tàn khốc” (gritty realism) gắn liền với tên tuổi ông, ta phải nhìn thẳng vào những quyết định điên rồ, những lần cược cả sự nghiệp và những kỹ xảo thực tế (practical effects) mà ông bắt troupe thực hiện mà không có lưới an toàn CGI.
Phân cảnh vượt cầu trong Sorcerer: Khi đạo diễn mạo hiểm mạng sống troupe cho sự chân thực
Phân cảnh xe tải vượt qua cầu tre già nua trong bão tố của Sorcerer (1977) được đánh giá rộng rãi là một trong những chuỗi hành động đắt giá, nguy hiểm và chân thực nhất lịch sử điện ảnh. Friedkin không dùng mô hình thu nhỏ (miniature), không dùng màn xanh, và kiên quyết không dùng dây an toàn ẩn cho các diễn viên lái xe thật trên một chiếc cầu được xây dựng chuyên dụng tại Dominica.
Cụ thể, Friedkin yêu cầu đội kỹ thuật xây một chiếc cầu tre thực tế khít kiệt qua một con suối chảy dữ, sau đó dùng máy thổi gió công suất lớn và vòi nước áp lực cao để tạo ra bão tố nhân tạo. Hai chiếc xe tải GMC cũ kỹ, nặng nề được điều khiển bởi các dàn đặc kỹ (stunt drivers) chuyên nghiệp, nhưng Friedkin vẫn yêu cầu họ lái xe với tốc độ vừa đủ để tạo rung lắc, cảm giác “sắp rơi” mà không được dừng lại. Ông từng nói: “Nếu họ không sợ hãi thật sự, khán giả sẽ không tin.” Mức độ ám ảnh của ông đến nỗi khi thời tiết tự nhiên không đủ “dữ dội” theo ý muốn, ông ra lệnh dùng máy bay trực thăng đáp thấp để tạo gió giật, khiến dây cáp cầu rung lắc dữ dội, đe dọa gãy bất cứ lúc nào.
Hậu quả của sự kiên quyết này là quá trình quay kéo dài mười tháng chỉ cho phân cảnh này, ngân sách phình to ra gấp nhiều lần dự kiến ban đầu (từ 2.5 triệu USD lên gần 22 triệu USD), và căng thẳng cực độ giữa đạo diễn và troupe. Nhiều kỹ thuật viên ly hôn, bỏ việc, hoặc bị stress nặng. Friedkin sau này thừa nhận ông đã “đi quá xa”, nhưng chính sự mạo hiểm ấy tạo ra một chất liệu hình ảnh mà không công nghệ CGI nào thời điểm đó – hay thậm chí cả ngày nay – có thể mô phỏng trọn vẹn được: trọng lượng của thép, ma sát của bùn, âm thanh gió rít qua khe hở, và nỗi sợ hãi thật sự trong mắt người lái xe. Đó là lý do Sorcerer sau nhiều thập kỷ bị lãng quên vì phát hành trùng Star Wars, vẫn được các đạo diễn như James Cameron mua bản quyền, restore và phát hành lại như một bài thánh kinh về kỹ xảo thực tế.
Quay cảnh trừ tà thật cho The Devil and Father Amorth (2017): Ran h Grenze giữa phim tài liệu và kinh dị
Nếu The Exorcist (1973) là đỉnh cao của điện ảnh kinh dị kịch bản hóa với kỹ xảo thủ công, thì The Devil and Father Amorth (2017) là lúc Friedkin quay về bản chất ban đầu của mình: người làm phim tài liệu (documentarian), nhưng với một chủ đề kỳ lạ nhất – một buổi trừ tà (exorcism) thực tế do Cha Gabriele Amorth, Trừ tà trưởng của Vatican, thực hiện.
Friedkin được phép mang một chiếc máy quay nhỏ, một người thu âm và không có đội ngũ chiếu sáng, không có kịch bản, không có đạo diễn diễn viên vào phòng trừ tà của một phụ nữ Ý tên là Cristina, người được cho là bị “trùm quỷ” (demon) ám hại nhiều năm. Điều khiến phân cảnh này trở thành tài liệu hiếm hoi không phải là những hiện tượng siêu nhiênHollywood hóa (bay lơ lửng, đầu xoay 360 độ), mà là sự ghi nhận lạnh lùng, yên lặng những phản ứng sinh lý cực đoan của cơ thể con người: tiếng gầm rú từ 깊은 trong họng không phải của con người, lực lượng bật người lớn người lớn khỏi giường, giọng nói thay đổi hoàn toàn, và sự kiệt sức hoàn toàn sau khi nghi thức kết thúc.
Friedkin không can thiệp, không chỉ đạo, chỉ quan sát và quay. Ông sau này chia sẻ với các nhà thần kinh học và tâm lý học hàng đầu (như ở Viện Y khoa New York) để xem xét băng gốc, và nhiều chuyên gia đều công nhận những triệu chứng thể hiện không thể giả tạo được bởi kỹ thuật diễn xuất hay ảo giác. Bộ phim này xóa nhòa ranh giới: nó không phải phim tài liệu thuần túy vì chủ đề thuộc về đức tin/bí ẩn, nhưng cũng không phải phim truyện vì không có một khung hình nào được dựng lại. Nó là minh chứng cho triết lý cốt lõi của Friedkin: sự thật (dù đó là sự thật về niềm tin hay bệnh lý) luôn đáng sợ và mạnh mẽ hơn bất kỳ虚构 nào.
Mối quan hệ hợp tác – đối đầu gay gắt với William Peter Blatty (tác giả The Exorcist)
Ít người biết rằng kiệt tác The Exorcist ra đời trong một quá trình hợp tác đầy sóng gió, lúc thân thiết, lúc đối đầu gay gắt đến mức ra tòa giữa đạo diễn William Friedkin và tác giả tiểu thuyết/kiến trúc sư kịch bản William Peter Blatty. Cốt lõi của xung đột nằm ở quyền kiểm soát nghệ thuật (creative control) và cái kết của câu chuyện.
Blatty, người viết cả tiểu thuyết và kịch bản (giành Oscar Kịch bản chuyển thể hay nhất), có tầm nhìn rất rõ ràng về cấu trúc tâm linh: cái kết phải là sự thắng lợi của đức tin, Cha Karras hy sinh mình để cứu Regan, và ánh sáng chiến thắng bóng tối. Friedkin lại muốn một cái kết mở, mờ ám hơn, gợi ý rằng cái ác không bao giờ thực sự bị tiêu diệt, nó chỉ chuyển sang mục tiêu khác. Xung đột gay gắt nhất xảy ra ở phân cảnh “Spider-walk” (Reagan leo cầu thang ngửa người như con nhện). Blatty và đội ngũ kỹ xảo đã quay cảnh này, nhưng Friedkin quyết định cắt bỏ hoàn toàn khỏi bản phát hành rạp năm 1973 vì cho rằng nó “quá giả tạo, phá vỡ sự thực tế” mà ông xây dựng vất vả.
Blatty cảm thấy bị phản bội vì đó là một trong những khoảnh khắc kinh diển nhất tiểu thuyết. Hai người cãi vã, giận dỗi, và Blatty thậm chí đe dọa kiện Friedkin vi phạm hợp đồng về quyền kiểm soát bản cuối (final cut). Vụ việc chỉ hòa giải khi Friedkin phát hành bản Director’s Cut (Phiên bản đạo diễn) năm 2000, lồng ghép lại cảnh “Spider-walk” (đã được restore kỹ thuật số) và một số cảnh khác. Lúc này, cả hai đã già đi, và Blatty đã xem lại bản cắt, thừa nhận rằng tầm nhìn của Friedkin về sự khô khan, thực tế đã làm cho phim vượt thời gian hơn so với sự kịch tính hóa của văn bản. Họ hòa giải hoàn toàn trước khi Blatty qua đời năm 2017. Câu chuyện này minh chứng cho một sự thật trong điện ảnh: đôi khi kiệt tác sinh ra không từ sự đồng thuận, mà từ sự xung đột giữa hai cái tôi nghệ thuật đều muốn phiên bản “truest” của chính mình.
Kỹ thuật “Documentary Style” trong phim truyện: Quay ẩn, dùng người thật, bật tắt đèn tự nhiên
Trước khi trở thành “Vua New Hollywood”, Friedkin làm phim tài liệu (The People vs. Paul Crump, 1962), và ông không bao giờ bỏ quên các công cụ của người làm tài liệu khi chuyển sang phim truyện. Kỹ thuật “Documentary Style” của Friedkin không chỉ là lái máy quay rung (handheld) hay dùng ánh sáng tự nhiên (available light), mà là một phương pháp sản xuất triết lý: xóa bỏ sự hiện diện của máy quay khỏi ý thức của đối tượng.
Điển hình nhất là The French Connection (1971). Để quay cảnh Popeye Doyle (Gene Hackman) đuổi tắc kè theo tàu điện ngầm trên đường phố New York, Friedkin không xin phép đóng đường, không thuê người comparsa (diễn viên quần chúng), và không dùng đèn phim. Ông cho lái máy quay ngồi trên xe buýt, xe tải, hoặc đi bộ lén lút giữa đám đông thật. Những người đi đường New York nhìn thấy Hackman追 một kẻ tội phạm (diễn viên đặc kỹ Roy Scheider) trong trang phục cảnh sát thật, chạy nhảy, vác súng (súng giả nhưng trông thật) – họ phản ứng tự nhiên: hoảng loạn, trốn tránh, nhìn chăm chăm, hoặc thậm chí la hét. Cảm giác “nhìn trộm” (voyeurism) đó không thể diễn được. Cảm giác nguy hiểm, bừa bộn, bụi bặm của phố cổ 뉴욕 thập niên 70 thẩm thấu vào từng khung hình nhờ ánh sáng đường phố, khói xe, và góc quay cận cảnh, rung lắc của máy quay 35mm do chính Friedkin hoặc Owen Roizman (nhiếp ảnh) điều khiển.
Tác động của phương pháp này vượt ra ngoài The French Connection. Nó định hình lại ngôn ngữ hình ảnh của dòng phim noir/hành động/giám sát (procedural) sau này. To Live and Die in LA (1985) tiếp tục đẩy phong cách này đến cực hạn với nhiếp ảnh Robby Müller: quay trong ánh nắng gay gắt Los Angeles, dùng đèn tự nhiên bên trong quán bar, nhà kho, không setup đèn điện ảnh truyền thống. Kết quả là một chất liệu hình ảnh “bẩn” (gritty), chân thực, khiến khán giả cảm thấy mình đang xem camera giám sát (CCTV) hoặc băng ghi hình của cảnh sát hơn là một bộ phim Hollywood. James Cameron, Michael Mann, hay các đạo diễn dòng Bourne sau này đều mượn cái “nhìn” này – cái nhìn không tôn vinh diễn viên, mà tôn vinh sự thật của khoảnh khắc. Đó là di sản kỹ thuật bền vững nhất của Friedkin: ông dạy Hollywood rằng sự thật không cần đẹp, sự thật chỉ cần thật.
Cập Nhật Lúc Tháng 8 1, 2026 by admin
