Giáo sư Võ Quý (1929–2017) là nhà sinh học, nhà điểu học và nhà bảo tồn thiên nhiên vĩ đại của Việt Nam, được công nhận rộng rãi là “người cha đẻ” của ngành bảo tồn thiên nhiên hiện đại và người đặt nền móng cho ngành Điểu học Việt Nam. Với vai trò cựu Chủ nhiệm Khoa Sinh học Đại học Quốc gia Hà Nội, ông đã dành cả cuộc đời nghiên cứu, bảo vệ đa dạng sinh học và tác động sâu sắc đến chính sách môi trường quốc gia.
Bài viết dưới đây triển khai chi tiết tiểu sử, hành trình học tập công tác từ những năm tháng khó khăn, những cột mốc sự nghiệp tiêu biểu như thành lập hệ thống vườn quốc gia đầu tiên, chủ biên Sách đỏ Việt Nam, nghiên cứu tác động chất độc da cam, cùng các giải thưởng danh giá quốc tế và di sản học thuật bất hủ mà ông để lại.
Hãy cùng tìm hiểu hành trình của một “người thầy lớn” đã gắn bó cả đời với rừng và chim Việt Nam.
Giáo sư Võ Quý là ai? – Thông tin sinh tử, danh xưng và vai trò lịch sử
Giáo sư Võ Quý (1929–2017) là nhà sinh học, nhà điểu học, nhà bảo tồn thiên nhiên hàng đầu Việt Nam, nguyên Chủ nhiệm Khoa Sinh học Đại học Quốc gia Hà Nội, được mệnh danh là “người cha đẻ” của ngành bảo tồn thiên nhiên hiện đại và người tiên phong xây dựng ngành Điểu học Việt Nam từ con số không.
Người ta thường gọi ông bằng nhiều danh xưng khác nhau, mỗi danh xưng phản ánh một khía cạnh cốt lõi trong sự nghiệp đa diện của vị giáo sư người Hà Tĩnh. Về mặt học hàm, học vị, ông là Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học (TSKH) – danh hiệu được trao vào năm 1984 sau khi đã có hàng chục công trình nghiên cứu giá trị. Về mặt chuyên môn cốt lõi, ông được tôn vinh là Nhà sinh học (với các nghiên cứu sinh thái học, đa dạng sinh học), Nhà điểu học (người sáng lập và xây dựng ngành Điểu học chuyên nghiệp tại Việt Nam) và Nhà bảo tồn thiên nhiên (kiến trúc sư của hệ thống khu bảo hộ tự nhiên và các văn bản pháp luật về môi trường). Vai trò quản lý giáo dục của ông được ghi nhận qua chức danh Nguyên Chủ nhiệm Khoa Sinh học, Đại học Quốc gia Hà Nội (trước đây là Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội/Trường Đại học Văn khoa), nơi ông nuôi dạy nhiều thế hệ sinh viên trở thành xương sống của khoa học sinh vật Việt Nam.
Quê quán của ông là xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh – mảnh đất trung du nổi tiếng với truyền thống hiếu học. Năm 1929, ông chào đời trong một gia đình nông dân yêu nước. Khái niệm “người cha đẻ của bảo tồn thiên nhiên hiện đại Việt Nam” không phải là một lời suông, mà là sự công nhận chính thức từ cộng đồng khoa học, chính phủ và các tổ chức quốc tế (như IUCN, WWF, BirdLife International) đối với vai trò tiên phong: ông là người trực tiếp điều tra, đề xuất, thuyết phục thành lập Vườn quốc gia Cúc Phương (1962) – vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, đặt nền móng cho hệ thống khu bảo hộ trên toàn quốc; ông chủ biên Sách đỏ Việt Nam (phiên bản đầu tiên 1992) – tài liệu pháp lý khoa học đầu tiên liệt kê các loài nguy cấp; ông xây dựng chương trình đào tạo Điểu học đầu tiên, biến Khoa Sinh học ĐHQG Hà Nội thành “cái nôi” của ngành.
Vai trò lịch sử của Giáo sư Võ Quý nằm ở chỗ ông đã biến “bảo tồn” từ một khái niệm trừu tượng, mang tính tự phát thành một ngành khoa học có hệ thống, có chính sách, có lực lượng chuyên nghiệp và có vị thế quốc tế. Trước khi ông và các đồng nghiệp hành động, Việt Nam gần như không có khái niệm “vườn quốc gia” hay “khu bảo tồn tự nhiên” theo chuẩn mực quốc tế. Ông là người dịch ngôn ngữ khoa học thành ngôn ngữ chính sách, biến những trang sách vở, những bản đồ điều tra thành ranh giới bảo vệ pháp lý cho rừng và chim. Đó là cột mốc chia rẽ: từ bảo tồn tự phát sang bảo tồn có tổ chức, có khoa học, có pháp lý – một di sản sống mãi theo thời gian.
Quá trình học tập và công tác như thế nào? – Từ học sinh Yên Hồ đến cựu chủ nhiệm Khoa Sinh học ĐHQG
Quá trình học tập và công tác của Giáo sư Võ Quý trải dài hơn sáu thập kỷ, bắt đầu từ một học sinh vùng quê Yên Hồ đến trở thành cựu Chủ nhiệm Khoa Sinh học Đại học Quốc gia Hà Nội, gắn liền với việc xây dựng ngành Điểu học và bảo tồn thiên nhiên Việt Nam từ con số không.
Hành trình này không chỉ là một dòng năm tháng suôn sẻ, mà là chuỗi các quyết định dũng cảm và nỗ lực phi thường trong bối cảnh đất nước trải qua chiến tranh, bao cấp và thiếu thốn cực độ. Mỗi giai đoạn đều in dấu ấn nghị lực “đi một bước, đếm chín cái” của một nhà khoa học đặt lợi ích quốc gia và khoa học lên trên mọi khó khăn cá nhân.
Thời thơ ấu ở Yên Hồ và những năm tháng đầu đời (1929–1945)
Võ Quý sinh năm 1929 tại xã Yên Hồ, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Lớn lên trong một gia đình nông dân nghèo, ông trải qua những năm tháng chiến tranh, đói nghèo và áp bức của thực dân Pháp. Mặc dù hoàn cảnh khó khăn, truyền thống “hiếu học” của quê nhà và sự khuyến khích của cha mẹ đã thắp lên trong ông đam mê tìm tòi tri thức từ rất sớm. Những ngày tháng đi học chân trần, ngồi trên sàn lớp học thôn xóm, ông đã hình thành thói quen quan sát thiên nhiên: những đàn chim bay về lúc hoàng hôn, những loài côn trùng trong vườn, sự thay đổi của mùa vụ. Đây chính là “phòng thí nghiệm” đầu tiên, nuôi dưỡng sự yêu thích sinh vật và tư duy quan sát thực tiễn – nền tảng sau này giúp ông trở thành một nhà điểu học tày tô thực địa. Năm 1945, năm ông 16 tuổi, Cách mạng Tháng Tám thành công, đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Cơ hội học tập rộng mở ra, và ông quyết tâm cầm bút thi cử để đổi đời.
Năm 1946: Thi vào Trường Đại học Văn khoa – Cột mốc bước vào khoa học chuyên nghiệp
Năm 1946, sau khi tốt nghiệp trung học, Võ Quý thi đỗ vào Trường Đại học Văn khoa (tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội ngày nay), chuyên ngành Sinh học – Địa chất. Đây là quyết định định hướng cả cuộc đời. Tại đây, ông được học dưới sự hướng dẫn của các giáo sư Pháp và những nhà khoa học Việt Nam đầu tiên như GS. Trần Văn Khê, GS. Nguyễn Văn Huyên, GS. Tạ Quang Bửu. Chương trình đào tạo bài bản, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành phòng thí nghiệm, đã trang bị cho ông phương pháp tư duy khoa học chặt chẽ.
Tuy nhiên, năm 1946 cũng là năm chiến tranh kháng chiến chống Pháp bùng nổ toàn diện. Nhà trường phải di tản ra các khu an toàn (Vĩnh Yên, Phú Thọ, Thái Nguyên…). Võ Quý theo chân nhà trường vào vùng căn cứ, tiếp tục học tập trong điều kiện “học giữa rừng, ngủ dưới đất”, thiếu sách vở, thiếu dụng cụ, thường phải tự làm tiêu bản, tự vẽ hình minh họa. Chính bối cảnh này rèn luyện cho ông sự kiên cường, khả năng thích ứng và tinh thần “làm được việc với điều kiện có sẵn” – phẩm chất quý giá giúp ông sau này thực hiện các khảo sát thực địa ở những vùng rừng sâu, vùng biên giới hiểm trở mà ít người dám đặt chân.
Công tác giảng dạy và xây dựng ngành Sinh học trong những năm tháng “cháy đạn” (1954–1960)
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Hà Nội giải phóng, Võ Quý trở về Thủ đô và được giữ lại tại Trường Đại học Văn khoa (sau đổi tên thành Đại học Tổng hợp Hà Nội) làm trợ giảng, sau đó là giảng viên bộ môn Động vật học. Giai đoạn 1954–1960 là thời kỳ ông gồng mình xây dựng cơ sở vật chất và chương trình giảng dạy cho ngành Sinh học từ con số không.
Có thể bạn quan tâm: Lịch Thi Đấu, Kết Quả & Bảng Xếp Hạng La Liga Mùa 2025/2026 Cập Nhật Mới Nhất
Điều kiện 당시 cực kỳ gian nan: phòng thí nghiệm rỗng tuếch, không có kính hiển vi hiện đại, không có tiêu bản chuẩn, thư viện ít sách báo tiếng ngoại ngữ. Ông và các đồng nghiệp phải tự thu thập tiêu bản, tự làm mô hình, tự dịch tài liệu từ tiếng Pháp, tiếng Nga để soạn giáo trình. Ông nhớ lại: “Chúng tôi phải là người dọn rừng, dọn đất, xây nhà, làm bàn, làm ghế, làm tiêu bản, viết giáo trình… mới có thể dạy được sinh viên.” Trong hoàn cảnh đó, ông vẫn kiên trì đưa sinh viên ra thực địa tại các khu rừng quanh Hà Nội (Ba Vì, Tam Đảo, Cúc Phương) để quan sát, thu thập tư liệu. Những chuyến thực tập đầu tiên này đã gieo mầm cho tư duy “bảo tồn phải có thực địa, phải có dữ liệu” – triết lý cốt lõi sau này của ông.
Bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Liên Xô (đầu những năm 1960) – Bước ngoặt chuyên môn sâu
Đầu những năm 1960, trong bối cảnh chiến tranh Mỹ leo thang ở miền Bắc, Võ Quý được cử đi học tập và nghiên cứu tại Liên Xô (cụ thể tại Viện Động vật học Viện Hàn lâm Khoa học USSR, Moscow). Đây là giai đoạn quan trọng nhất để ông tiếp cận các phương pháp nghiên cứu hiện đại nhất thế giới lúc bấy giờ về sinh thái học, điểu học và địa lý sinh vật.
Tại Moskva, ông nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của các nhà khoa học danh tiếng thế giới về chim và sinh thái học. Luận án Tiến sĩ của ông tập trung vào sinh thái học và phân bố các loài chim tại Việt Nam – một chủ đề hoàn toàn mới mẻ, đòi hỏi phải tổng hợp dữ liệu từ hàng ngàn tiêu bản và quan sát thực địa. Quá trình làm luận án buộc ông phải nắm vững phân loại học hiện đại, phương pháp định lượng sinh thái, và tư duy hệ thống về mối quan hệ giữa loài chim và môi trường sống.
Sống và học tập tại một cường quốc khoa học trong thời kỳ chiến tranh lạnh, ông không chỉ học được kiến thức chuyên môn mà còn học được phong cách làm khoa học nghiêm ngặt, tư duy quốc tế hóa và tầm nhìn chiến lược. Ông xây dựng được mối quan hệ bạn bè, đồng nghiệp quý giá với nhiều nhà điểu học, sinh thái học hàng đầu thế giới (như 教授 E.E. Syroechkovskiy, 教授 V.D. Ilyichev), đặt nền móng cho việc hợp tác quốc tế sau này. Năm 1964, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Khoa học Sinh học (Ph.D), mang học vị về nước đúng lúc đất nước cần xây dựng lực lượng khoa học chuyên nghiệp.
Xây dựng và phát triển Khoa Sinh học, ngành Điểu học tại ĐHQG Hà Nội (1965–2000)
Sau khi về nước năm 1964, Võ Quý đảm nhận trách nhiệm Chủ nhiệm Khoa Sinh học, Đại học Tổng hợp Hà Nội (từ 1965, sau là Đại học Quốc gia Hà Nội). Gánh vác trọng trách này trong bối cảnh chiến tranh phá hoại miền Bắc (1965–1972) và thời bao cấp (1975–1986) là một thử thách khổng lồ.
1. Giữ lửa cho khoa học trong những năm bom đạn (1965–1975):
Khoa Sinh học phải di tản ra các tỉnh miền núi (Hòa Bình, Sơn La, Phú Thọ). Ông tổ chức dạy học trong hang động, dưới gốc cây, đảm bảo không bỏ cuộc một khóa học nào. Song song đó, ông lãnh đạo đoàn điều tra tài nguyên thiên nhiên, khảo sát điểu học tại các khu rừng quan trọng (Cúc Phương, Kẻ Gỗ, Khe Net, Bạch Mã…). Dù bom đạn rơi ngay gần khu điều tra, ông và đồng sự vẫn leo rừng, quan sát chim, ghi chép số liệu. Chính những bản đồ, những số liệu khảo sát “máu và mồ hôi” này trở thành cơ sở khoa học trực tiếp để ông trình Chính phủ, đề xuất thành lập Vườn quốc gia Cúc Phương (1962) và các khu bảo hộ sau này.
2. Đặt nền móng ngành Điểu học Việt Nam (từ năm 1975):
Sau 1975, khi đất nước thống nhất, ông tập trung xây dựng chuyên ngành Điểu học chính quy đầu tiên tại Việt Nam (trong Khoa Sinh học). Trước đó, Việt Nam không có chuyên ngành này; người nghiên cứu chim đều tự học hoặc học ngành Sinh học chung. Ông soạn giáo trình, biên dịch sách tham khảo, xây dựng bộ sưu tập tiêu bản chim (Bảo tàng Động vật học ĐHQG hiện nay) – kho tiêu bản quý giá nhất đất nước lúc bấy giờ. Ông mời các chuyên gia Liên Xô, Đông Đức về hướng dẫn, và 파견 sinh viên giỏi đi học tập ở Nga, CHDCND Đức, Ba Lan để tạo ra đội ngũ giảng viên trẻ.
3. Thời kỳ Đổi mới (1986–2000): Mở rộng hợp tác, quốc tế hóa:
Khi đất nước Đổi mới, ông nắm bắt cơ hội mở cửa để kết nối Khoa Sinh học với thế giới. Ông chủ động liên hệ IUCN, ICBP (tiền thân BirdLife International), WWF, các viện nghiên cứu ở Mỹ, Pháp, Nhật, Úc… để huy động kinh phí, thiết bị, chuyên gia hỗ trợ nghiên cứu và đào tạo. Dưới sự lãnh đạo của ông, Khoa Sinh học trở thành trung tâm đào tạo nhân lực chủ chốt cho Viện Sinh thái học và tài nguyên sinh vật (Viện Hàn lâm), các Viện Nghiên cứu đại học, các Vườn quốc gia, Sở Nông nghiệp trên toàn quốc. Hàng trăm Thạc sĩ, Tiến sĩ do ông trực tiếp hướng dẫn hoặc đào tạo dưới sự chỉ đạo của ông hiện đang nắm giữ vị trí chủ chốt trong hệ thống quản lý bảo tồn và nghiên cứu sinh vật Việt Nam.
Giai đoạn về hưu nhưng không ngừng nghỉ (2000–2017)
Duyệt về hưu theo chế độ năm 2000, Giáo sư Võ Quý vẫn đến khoa làm việc hàng ngày, hướng dẫn sinh viên nghiên cứu, viết sách, tham mưu cho Bộ Tài nguyên Môi trường, tham gia các hội nghị quốc tế. Ông dành phần lớn thời gian hoàn thiện bộ “Chim Việt Nam” (tập 2 xuất bản năm 1996, in lại năm 2000), cập nhật các phiên bản Sách đỏ Việt Nam (2000, 2007), và vận động thành lập Vườn quốc gia Bạch Mã, Vườn quốc gia Chư Mom Ray, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát, Kẻ Gỗ…. Ông qua đời ngày 10/1/2017 tại Hà Nội,享年 88 tuổi, để lại một di sản khổng lồ không chỉ bằng sách vở, giải thưởng, mà bằng một thế hệ nhà khoa học và một hệ thống bảo tồn vững chắc mà ông đã kiến tạo từ những năm tháng “khó khăn nhất, nhưng cũng hào hùng nhất”.
Những cột mốc tiêu biểu trong sự nghiệp bảo tồn thiên nhiên và điểu học Việt Nam?
Sự nghiệp của Giáo sư Võ Quý gắn liền với năm cột mốc nền tảng: xây dựng ngành Điểu học từ con số 0, chủ biên bộ “Sách đỏ Việt Nam” qua nhiều phiên bản, tham mưu thành lập hệ thống vườn quốc gia đầu tiên, nghiên cứu tiên phong tác động dioxin/chất độc da cam, và mở rộng hợp tác quốc tế đưa bảo tồn Việt Nam ra bản đồ thế giới.
Dưới đây là phân tích chi tiết từng cột mốc thể hiện tầm nhìn chiến lược và nghị lực không ngừng của ông.
Xây dựng ngành Điểu học Việt Nam từ con số 0
Trước những năm 1960, Việt Nam gần như không có chuyên gia điểu học chuyên nghiệp, không có tài liệu tham khảo hệ thống về chim Việt Nam bằng tiếng Việt, và không có chương trình đào tạo chính quy cho ngành này tại các trường đại học. Giáo sư Võ Quý đã thay đổi hoàn toàn bức tranh đó. Sau khi bảo vệ thành công Luận án Tiến sĩ Khoa học Sinh học (Điểu học) tại Liên Xô (1967), ông trở về và quyết tâm xây dựng một nền tảng khoa học vững chắc cho ngành điểu học trong nước.
Ông trực tiếp soạn giảng trình, biên soạn giáo trình “Điểu học” đầu tiên dùng cho sinh viên Khoa Sinh học – Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay ĐHQG Hà Nội), đặt ra khung lý thuyết và phương pháp điều tra thực địa chuẩn quốc tế. Ông hướng dẫn nhóm sinh viên đầu tiên đi thực tập tại Cúc Phương, Bạch Mã, xây dựng bộ sưu tập tiêu bản chim (specimen) khoa học đầu tiên của Việt Nam tại Phòng tiêu bản Khoa Sinh học – một kho tàng quý giá phục vụ nghiên cứu và giáo dục đến ngày nay. Quan trọng hơn, ông đào tạo nên thế hệ đầu tiên các nhà điểu học Việt Nam (như GS. Nguyễn Lan Hùng, GS. Lê Xuân Cảnh, PGS. Trần Trí Đôi…), những người sau này tiếp quản và phát triển ngành. Nhờ đó, Điểu học từ một môn học “võng mac” trở thành ngành khoa học độc lập, có vị thế ngang ngửa với các ngành Sinh học khác trong hệ thống đào tạo và nghiên cứu quốc gia.
Có thể bạn quan tâm: Cập Nhật Tình Trạng Youtube Sập Toàn Cầu: Nguyên Nhân, Thời Gian Khắc Phục Và Phản Hồi Mới Nhất
Chủ biên “Sách đỏ Việt Nam” – Cột sống pháp lý cho bảo tồn loài
Nếu ngành Điểu học là “xương sống” khoa học, thì bộ “Sách đỏ Việt Nam” do ông chủ biên là “cột sống” pháp lý và chính sách cho công tác bảo tồn loài. Lần đầu tiên năm 1992, dưới sự chủ trì trực tiếp của GS. Võ Quý, “Sách đỏ Việt Nam” (Tập 1: Động vật) ra mắt, liệt kê 377 loài động vật quý hiếm, đe dọa. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một tài liệu khoa học chính thức, được Nhà nước công nhận, đánh giá trạng thái đe dọa của các loài theo tiêu chuẩn IUCN nhưng thích ứng với thực tế Việt Nam.
Phiên bản năm 2000 (Tập 1: Động vật, Tập 2: Thực vật) và phiên bản năm 2007 (cập nhật, bổ sung) đã nâng tầm công cụ này thành cơ sở dữ liệu quốc gia. Các danh sách trong Sách đỏ trở thành phụ lục kèm theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, Luật Đa dạng sinh học, và các Nghị định thi hành (như Nghị định 32/2006/NĐ-CP, Nghị định 06/2019/NĐ-CP), làm cơ sở pháp lý để truy xử vi phạm, lập quy hoạch bảo tồn, và ưu tiên đầu tư cho các loài ưu tiên. GS. Võ Quý kiên持 (kiên持 -> kiên trì) vận động để Sách đỏ không chỉ dừng ở việc liệt kê tên loài mà phải có mô tả sinh thái, phân bố, nguyên nhân đe dọa và biện pháp bảo tồn cụ thể – tư duy “sách đỏ hành động” (action plan) mà ông tiên phong triển khai.
Tham mưu, đề xuất thành lập hệ thống Vườn quốc gia/Khu bảo tồn tự nhiên đầu tiên
Đây là cột mốc có tác động trực tiếp nhất đến diện tích rừng và đa dạng sinh học được bảo vệ pháp lý tại Việt Nam. Từ đầu những năm 1960, khi khái niệm “Vườn quốc gia” còn rất mới mẻ ở Đông Dương, GS. Võ Quý đã dẫn dắt các đoàn điều tra thực địa đi khắp các dãy núi Trường Sơn, Tây Bắc, Đông Bắc để tìm kiếm những khu vực còn nguyên sinh, giá trị đa dạng sinh học cao.
Dựa trên các báo cáo khoa học chi tiết (hồ sơ điều tra động thực vật, đánh giá độ đe dọa, ranh giới sinh thái), ông trực tiếp trình bày, thuyết phục Bộ Lâm nghiệp (nay Bộ Nông nghiệp và PTNT) và Chính phủ phê duyệt thành lập Vườn quốc gia Cúc Phương (1962) – vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Tiếp theo là chuỗi các khu bảo hộ quan trọng: Khu bảo hộ thiên nhiên Xuân Thủy (1989 – khu Ramsar đầu tiên Đông Nam Á), Vườn quốc gia Bạch Mã (1991), Vườn quốc gia Cát Bà, Vườn quốc gia Chư Mom Ray, Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát, Kẻ Gỗ… Ông không chỉ vẽ ranh giới trên bản đồ mà đấu tranh để ranh giới đó dựa trên nguyên tắc sinh thái (liên thông corredor, bảo vệ nguồn nước, diện tích tối thiểu cho quần thể loài mục tiêu), đặt nền móng cho hệ thống Khu bảo hộ tự nhiên đặc dụng hiện nay với hơn 170 đơn vị.
Nghiên cứu tiên phong tác động chất độc da cam/dioxin lên môi trường và chim
Trong khi thế giới mới bắt đầu quan tâm đến tác động sinh thái của Agent Orange sau chiến tranh, GS. Võ Quý đã sớm nhận ra đây là một “chiến tranh hóa học” đe dọa lâu dài đến hệ sinh thái và con người. Từ đầu những năm 1970-1980, trong điều kiện thiếu thốn thiết bị, ông tổ chức các đoàn điều tra đến các “điểm nóng” (hotspots) như A Lưới (Thừa Thiên Huế), Mạ Đà (Bình Dương), Biên Hòa (Đồng Nai) để lấy mẫu đất, nước, sediment, và quan sát chim, cá, bò sát.
Công trình nghiên cứu của ông và cộng sự đã chứng minh: Dioxin (TCDD) tồn tại bền vững trong môi trường hàng chục năm, tích lũy qua chuỗi thức ăn (biomagnification), gây biến dạng gen, giảm khả năng sinh sản và tử vong cao ở chim, cá và động vật có vú. Những bằng chứng khoa học này do ông công bố trên các tạp chí quốc tế và trình bày tại các hội nghị (như Hội nghị Stockholm 1983, các hội nghị IUCN) đã trở thành cơ sở quan trọng cho Việt Nam đàm phán, yêu cầu hỗ trợ quốc tế khắc phục hậu quả chất độc da cam/dioxin. Ông cũng là người tiên phong đề xuất mô hình “Vùng đệm sinh thái” và trồng rừng bản địa để khôi phục đất đai bị nhiễm dioxin, mô hình sau này được áp dụng tại dự án khử dioxin sân bay Biên Hòa và Đà Nẵng.
Hợp tác quốc tế (IUCN, ICBP/BirdLife, WWF) đưa bảo tồn Việt Nam ra thế giới
GS. Võ Quý hiểu rõ: bảo tồn không có biên giới, và Việt Nam cần tiếng nói, phương pháp và nguồn lực từ cộng đồng quốc tế. Nhờ uy tín khoa học, ông được bầu làm Ủy viên Hội đồng Quản trị IUCN (Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên) giai đoạn 1994–2004 – vị trí cao nhất một người Việt Nam từng nắm giữ trong tổ chức này. Ông là thành viên sáng lập và Chủ tịch Hội bảo vệ Chim Việt Nam (thành viên BirdLife International), kết nối mạng lưới người yêu chim, nhà nghiên cứu trong nước với chuyên gia toàn cầu.
Dưới sự dẫn dắt của ông, Việt Nam chính thức tham gia Công ước Ramsar (1989), Công ước Đa dạng sinh học (1994), Công ước CITES. Ông vận động thành công các dự án hợp tác lớn: Dự án Bảo tồn Cúc Phương (WWF, FFI), Dự án Bảo tồn Bạch Mã, Dự án Chim cò Tràm (ICBP), Dự án bảo tồn Vạc đen (Sarus Crane) tại Đồng Tháp Mười… Những dự án này không chỉ mang lại kinh phí, thiết bị, đào tạo nhân lực mà còn chuyển giao phương pháp quản trị thích ứng (adaptive management), giám sát đa dạng sinh học chuẩn quốc tế – nền tảng cho Việt Nam tự chủ động thực hiện các cam kết toàn cầu hiện nay.
Vai trò trong việc thành lập hệ thống khu bảo hộ tự nhiên đầu tiên Việt Nam?
Giáo sư Võ Quý đóng vai trò chủ chốt là người điều tra khoa học, người đề xuất chính sách và người thuyết phục trực tiếp các cấp lãnh đạo để thành lập Vườn quốc gia Cúc Phương (1962) và các đơn vị bảo hộ tiếp theo, biến khái niệm “bảo tồn thiên nhiên” từ lý thuyết thành thực tiễn pháp lý tại Việt Nam.
Quá trình này không phải là một quyết định hành chính đơn thuần mà là chuỗi các hành động khoa học – chính trị kiên nhẫn kéo dài hàng chục năm.
Điều tra thực địa: Chân tay đo đạc ranh giới sinh thái
Năm 1961, nhận nhiệm vụ từ Bộ Lâm nghiệp, GS. Võ Quý dẫn đầu đoàn điều tra gồm sinh viên, kỹ sư lâm nghiệp, bác sĩ quân y đi bộ qua rừng già Cúc Phương trong nhiều tuần. Họ không chỉ ghi nhận danh sách loài (flora/fauna) mà vẽ bản đồ phân bố rừng nguyên sinh, xác định vùng lõi (core zone) có giá trị bảo tồn cao nhất (rừng đá vôi cổ sinh, môi trường sống của Vượn đen, Vạc hoa, Gà loi…), vùng đệm (buffer zone) và ranh giới thủy văn (suối nước, ranh tự nhiên). Báo cáo điều tra năm 1961 của ông nêu rõ: “Cúc Phương là kho tàng gen quý hiếm, là ‘phòng thí nghiệm tự nhiên’ duy nhất còn lại ở miền Bắc, phải bảo vệ ngay trước khi khai thác gỗ triệt để xóa sổ nó”.
Thuyết phục chính quyền: Từ “kho gỗ” thành “kho tàng gen”
Có thể bạn quan tâm: Tiểu Sử Anh Hùng Lực Lượng Vũ Trang Nhân Dân Bùi Văn Ba: Sự Nghiệp Cách Mạng Và Những Trận Đánh Lịch Sử
Lúc bấy giờ, Cúc Phương được xem là “kho gỗ chiến lược” để phục vụ kinh tế, quân sự. Đề xuất thành lập vườn quốc gia cấm khai thác gỗ gặp phản đối lớn từ các đơn vị lâm nghiệp địa phương. GS. Võ Quý đã dùng ngôn ngữ khoa học kết hợp trách nhiệm lịch sử: ông trình bày tại Hội nghị Khoa học Lâm nghiệp năm 1961, viết báo cáo trình Thủ tướng Phạm Văn Đồng và Bộ trưởng Lâm nghiệp. Ông lập luận: “Mất gỗ có thể trồng lại, mất loài đặc hữu và hệ sinh thái đá vôi thì vĩnh viễn không thể khôi phục. Giá trị khoa học, giáo dục và du lịch sinh thái sau này sẽ lớn gấp nhiều lần giá trị gỗ hiện tại”. Suy nghĩ dài hạn này đã thuyết phục được lãnh đạo cấp cao. Ngày 23/7/1962, Hội đồng Bộ trưởng (nay Chính phủ) ban hành Quyết định số 194-TTg thành lập Vườn quốc gia Cúc Phương – vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam và cũng là đầu tiên tại Đông Dương.
Mở rộng hệ thống: Tư duy corredors (hành lang sinh thái)
Sau Cúc Phương, GS. Võ Quý tiếp tục là “kiến trúc sư” cho các đơn vị sau:
– Khu bảo hộ Xuân Thủy (1989): Ông chủ trương điều tra, chứng minh đây là điểm dừng chân quan trọng nhất trên tuyến di cư chim Đông Á – Úc (East Asian-Australasian Flyway), vận động Việt Nam ký Công ước Ramsar và thành lập khu bảo hộ vùng đất ngập nước đầu tiên.
– Vườn quốc gia Bạch Mã (1991): Dựa trên điều tra năm 1986, ông đề xuất bảo toàn dãy núi chuyển tiếp Bắc – Trung (Bắc Hai Vân) – nơi giao thoa động thực vật hai vùng, ranh giới tự nhiên quan trọng.
– Vườn quốc gia Chư Mom Ray, Pù Mát, Kẻ Gỗ…: Ông đẩy mạnh mô hình “Hành lang sinh thái” (Ecological Corridors), yêu cầu ranh giới vườn quốc gia phải nối liền với khu bảo hộ lân cận hoặc rừng sản xuất để quần thể loài lớn (Voi, Bò tót, Vượn) di chuyển, trao đổi gen.
Tất cả các hồ sơ đề xuất này do ông chủ biên hoặc tham mưu trực tiếp, đều kèm theo: Danh sách loài ưu tiên, Bản đồ sinh thái, Đánh giá đe dọa, Kế hoạch quản lý 5 năm đầu – thành chuẩn mực (template) cho việc thành lập khu bảo hộ tại Việt Nam đến nay.
Ý nghĩa của bộ “Sách đỏ Việt Nam” và các công trình xuất bản điển hình?
Bộ “Sách đỏ Việt Nam” và tác phẩm “Chim Việt Nam” là hai công trình xuất bản điển hình nhất, đóng vai trò cơ sở dữ liệu khoa học quốc gia cho chính sách, pháp luật, giáo dục và định hướng bảo tồn thực tiễn suốt hơn ba thập kỷ.
Giá trị của chúng không chỉ nằm ở việc “liệt kê tên loài” mà ở chuẩn hóa thông tin, pháp lý hóa khoa học và truyền thừa tri thức.
“Sách đỏ Việt Nam”: Từ danh sách đe dọa thành công cụ quản lý nhà nước
Trước năm 1992, Việt Nam không có danh sách loài quý hiếm chính thức, việc xử phạt vi phạm buôn bán động vật hoang dã rất khó khăn do thiếu cơ sở pháp lý xác định “loài nào cấm, loài nào cho phép”. Phiên bản 1992 (Tập Động vật) do GS. Võ Quý chủ biên, với sự tham gia của hàng trăm nhà khoa học, đã giải quyết bài toán này. Sách áp dụng tiêu chuẩn IUCN (version 1994) nhưng điều chỉnh theo thực tế Việt Nam (ví dụ: thêm tiêu chí “Giá trị kinh tế, khoa học, văn hóa quốc gia”).
Phiên bản 2000 (2 tập: Động vật & Thực vật) và 2007 (Cập nhật) đã:
1. Chuẩn hóa tên gọi khoa học & tiếng Việt: Thống nhất thuật ngữ cho toàn hệ thống quản lý (Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT, Hải quan, Cảnh sát môi trường).
2. Cung cấp dữ liệu cho Luật/Nghị định: Danh sách Phụ lục I, II, IIB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Nghị định 06/2019/NĐ-CP được trích dẫn trực tiếp từ Sách đỏ.
3. Hướng dẫn ưu tiên đầu tư: Các dự án bảo tồn loài (như Dự án Vạc đen, Dự án Voi, Dự án Tê giác) đều lấy danh sách ưu tiên từ Sách đỏ để xin ngân sách nhà nước và ODA.
4. Giáo dục & Nhận diện: Hình ảnh, bản đồ phân bố, mô tả đặc điểm nhận diện trong sách là tài liệu “cẩm nang” cho ranger (bảo vệ rừng), sinh viên, người dân vùng đệm nhận diện loài cấm săn bắt.
“Chim Việt Nam” (2 tập, 1975/1996 – 2000): Kiệt tác điểu học “tác phẩm đời”
Nếu Sách đỏ là “danh sách đỏ”, thì “Chim Việt Nam” là “bách khoa toàn thư xanh” về chim. Xuất bản lần đầu tập 1 năm 1975 (trong chiến tranh), tập 2 năm 1996, in lại hoàn chỉnh 2 tập năm 2000, tác phẩm này ghi chép 828 loài chim (cập nhật tới thời điểm đó) với cấu trúc chuẩn quốc tế cho từng loài:
– Tên khoa học, tên tiếng Việt, tên tiếng Anh, tên địa phương.
– Mô tả hình thái chi tiết: Kích thước, màu lông theo mùa/giới/tuổi, đặc điểm nhận diện trên cánh (field marks) – cực quan trọng cho birdwatcher.
– Phân bố: Toàn cầu và chi tiết tại Việt Nam (vùng Bắc, Trung, Nam, độ cao, loại môi trường).
– Sinh thái & Sinh sinh: Thức ăn, mùa sinh sản, loại tổ, số trứng, hành vi di cư.
– Trạng thái bảo tồn: Theo IUCN và Sách đỏ Việt Nam.
– Hình vẽ minh họa màu chính xác, nghệ thuật cao (vẽ bởi họa sĩ Nguyễn Đức Trí dưới sự chỉ đạo chặt chẽ của GS. Võ Quý).
Giá trị cốt lõi: Đây là tài liệu tham khảo chuẩn (standard reference) duy nhất bằng tiếng Việt cho đến nay. Mọi bài báo khoa học, luận văn thạc sĩ/tiến sĩ, báo cáo đánh giá tác động môi trường (EIA), hướng dẫn du lịch chim (birding guide) tại Việt Nam đều trích dẫn “Võ Quý, 1975/2000 – Chim Việt Nam”. Nó biến điểu học từ “bí mật của chuyên gia” thành “kiến thức chung của xã hội”, khơi dậy phong trào quan sát chim (birdwatching) và khoa học công dân (citizen science) sôi động tại Việt Nam hiện nay.
Các bài báo khoa học quốc tế: Khẳng định vị thế Việt Nam trên bản đồ khoa học
Bên cạnh các tác phẩm lớn, GS. Võ Quý công bố hơn 100 bài báo khoa học trên các tạp chí quốc tế uy tín (Ibis, Forktail, Bird Conservation International, Biological Conservation, Journal of Ornithology…). Những bài báo quan trọng nhất bao gồm:
– Nghiên cứu về Vạc đen (Grus antigone) tại Đồng Tháp Mười – bằng chứng khoa học đầu tiên khẳng định Việt Nam là vùng đông đậu quan trọng, dẫn đến thành lập Khu bảo hộ loài Vạc đen Tràm Chim (1994).
– Nghiên cứu tác động Dioxin lên chim tại A Lưới, Mạ Đà – được trích dẫn rộng rãi trong các báo cáo UNEP/WHO về tác động môi trường chiến tranh.
– Bài báo (“Conservation in Vietnam” – 1996, 2003) trên tạp chí Oryx và Biodiversity & Conservation – phác thảo chiến lược bảo toàn Việt Nam, được các tổ chức quốc tế (WWF, BirdLife, IUCN) dùng làm tài liệu định hướng tài trợ.
Tập hợp các công trình này xây dựng nên “Thương hiệu khoa học Võ Quý”: Chất lượng dữ liệu cao, thực địa sâu, có tính ứng dụng chính sách ngay lập tức. Đó là di sản học thuật quý giá nhất ông để lại cho thế hệ nhà khoa học trẻ: Làm khoa học phải đi vào rừng, phải viết được sách, phải dùng được cho pháp luật.
Giáo sư Võ Quý đã nhận được những giải thưởng, danh hiệu nào?
Có thể bạn quan tâm: Nhà Báo Derek Jameson: Tiểu Sử Và Công Trình Báo Chí Nổi Tiếng Của Nhà Báo Anh
Giáo sư Võ Quý được vinh danh bởi hệ thống giải thưởng ba tầng toàn diện: Danh hiệu cao quý của Nhà nước Việt Nam, các Giải thưởng môi trường quốc tế uy tín nhất thế giới (đặc biệt là Blue Planet Prize), và sự công nhận sâu sắc từ cộng đồng xã hội, truyền thông và thế hệ học trò.
Sự trùng hợp này khẳng định: Công trình của ông không chỉ đúng chuẩn khoa học mà còn có tác động xã hội, đạo đức và nhân văn sâu rộng.
Danh hiệu Nhà nước: Công nhận cống hiến suốt đời cho khoa học và đất nước
Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã trao tặng GS. Võ Quý hầu hết các danh hiệu cao quý dành cho nhà khoa học, thể hiện sự ghi nhận trọn vẹn hành trình 60 năm cống hiến:
– Anh hùng Lao động (2003): Danh hiệu cao quý nhất dành cho cá nhân có thành tích xuất sắc lao động sáng tạo, được trao bởi Chủ tịch Nước. Đây là đỉnh cao vinh danh sự nghiệp của ông.
– Huân chương Hồ Chí Minh: Trao cho cá nhân có công lao đặc biệt trong xây dựng, bảo vệ đất nước (được trao sớm hơn, năm 1996/2000 tùy kỳ).
– Huân chương Độc lập các cấp (Hạng 1, Hạng 2, Hạng 3): Ghi nhận quá trình đấu tranh, xây dựng khoa học qua các giai đoạn.
– Huân chương Lao động các cấp (Hạng 1, Hạng 2, Hạng 3): Vinh danh công lao đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học.
– Giải thưởng Nhà nước Khoa học và Công nghệ (2000): Dành cho công trình “Nghiên cứu khoa học cơ sở về đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam” – tập hợp các công trình Sách đỏ, Chim Việt Nam, hệ thống vườn quốc gia.
– Danh hiệu Nhà khoa học ưu tú (1999): Vinh danh người có đóng góp xuất sắc cho nền khoa học Việt Nam.
Giải thưởng quốc tế: Khẳng định tầm ảnh hưởng toàn cầu – “Nobel Môi trường” Blue Planet Prize
Đây là nhóm giải thưởng quan trọng nhất, đưa tên tuổi GS. Võ Quý và bảo tồn Việt Nam lên ngang tầm các nhà bảo tồn vĩ đại thế giới:
Giải thưởng Môi trường Blue Planet Prize (2003) – Quan trọng nhất:
- Do Quỹ Asahi Glass (Nhật Bản) trao tặng hàng năm từ 1992, được mệnh danh là “Giải Nobel về Môi trường”.
- GS. Võ Quý là người Việt Nam đầu tiên và duy nhất (cho đến nay) nhận giải thưởng này.
- Lời dẫn giải: “Vì những cống hiến tiên phong, kiên định trong hơn 40 năm xây dựng khoa học điểu học, thành lập hệ thống khu bảo hộ tự nhiên, chủ biên Sách đỏ Việt Nam, nghiên cứu tác động chất độc da cam, và đào tạo thế hệ nhà bảo tồn cho Việt Nam” .
- Giải thưởng này đi kèm huy chương vàng và 50 triệu Yên (khoảng 400.000 USD lúc bấy giờ), ông quyên góp toàn bộ số tiền này cho Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Việt Nam (Vietnam Nature Conservation Fund) và hỗ trợ sinh viên nghèo Khoa Sinh học.
Giải thưởng MIDORI (2010):
- Do Quỹ AEON (Nhật Bản) trao cho cá nhân/organization có cống hiến lớn cho bảo tồn đa dạng sinh học. Ông nhận giải cùng với các nhà khoa học hàng đầu thế giới, khẳng định vai trò dẫn dắt khu vực Á-Đài.
Giải thưởng J. Paul Getty Wildlife Conservation Prize (1999):
- Do Quỹ Getty (Mỹ) trao, ghi nhận công lao thiết lập hệ thống vườn quốc gia và bảo tồn loài Vạc đen tại Việt Nam. Ông là người châu Á đầu tiên nhận giải này.
Giải thưởng Bruno H. Schubert (Thụy Sĩ, 2004):
- Vinh danh cống hiến toàn đời cho bảo tồn thiên nhiên.
Các giải thưởng từ IUCN, WWF, BirdLife International:
- Huy chương vàng IUCN (2004), Danh hiệu “Người bảo tồn xuất sắc” của WWF, Giải thưởng “Lifetime Achievement” của BirdLife International… Đây là sự công nhận từ chính các tổ chức mà ông đã hợp tác, xây dựng nên uy tín cho Việt Nam trong hệ sinh thái bảo tồn toàn cầu.
Danh hiệu xã hội & Truyền thông: Hình ảnh “Người thầy lớn” và “Người bạn của thiên nhiên”
Bên cạnh các giải thưởng chính thức, sự vinh danh từ xã hội, học trò và truyền thông phản ánh đúng nhất nhân cách và ảnh hưởng đạo đức của ông:
– “Người thầy lớn của ngành Sinh học/Điểu học/Bảo tồn Việt Nam”: Xưng hô này không phải danh hiệu hành chính mà là lời gọi từ trái tim của hàng trăm cựu sinh viên, đồng nghiệp (GS. Nguyễn Lan Hùng, PGS. Trần Trí Đôi, các Giám đốc Vườn quốc gia hiện nay…). Họ gọi ông là “Thầy” không chỉ vì truyền授 kiến thức mà vì dạy cách làm người, làm khoa học với lương tâm.
– “Người cha đẻ của bảo tồn thiên nhiên hiện đại Việt Nam”: Thuật ngữ này xuất hiện phổ biến trên báo Nhân Dân, Tài nguyên & Môi trường, VTV, PanNature, Dân Trí… sau khi ông qua đời (2017), khẳng định vai trò kiến tạo thể chế và nhân lực.
– Phim tài liệu “Võ Quý – Người bạn của thiên nhiên” (VTV1, 2017): Ghi lại hình ảnh ông 88 tuổi vẫn leo đồi Bạch Mã, bước vào rừng Cúc Phương, nói chuyện với người dân vùng đệm – hình ảnh trở thành biểu tượng của sự tận tụy, giản dị, gắn bó rừng chim trọn đời.
– Tổ chức “Hội bảo vệ Chim Việt Nam” & “Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Việt Nam”: Là những “con tinh thần” ông sáng lập, vận động thành lập, hiện vẫn hoạt động hiệu quả, nối tiếp sứ mệnh của ông.
Tóm lại, “bộ sưu tập giải thưởng” của GS. Võ Quý không có giải nào là “duyên dáng” hay “trang trí”. Mỗi giải thưởng là một mốc khẳng định: Khoa học phải phục vụ bảo tồn, Bảo tồn phải phục vụ con người, Con người phải sống hòa hợp với Thiên nhiên. Đó chính là di sản vô giá nhất ông để lại.
Di sản học thuật và những góc nhìn ít biết về “người thầy lớn” Võ Quý?
Triết lý “Bảo tồn phải có người, phải có lợi” được thể hiện như thế nào trong thực tiễn?
Triết lý bảo tồn của Giáo sư Võ Quý luôn gắn liền với con người và lợi ích thiết thực của cộng đồng. Ông không bao giờ đề xuất bảo tồn thiên nhiên mà không có sự tham gia của người dân địa phương. Với quan điểm “bảo tồn phải có người, phải có lợi”, ông kiên định xây dựng mô hình kết hợp giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế – xã hội.
Cụ thể, trong quá trình thành lập khu bảo hộ và vườn quốc gia, Giáo sư Võ Quý luôn lưu ý rằng bảo tồn không thể tồn tại nếu không cải thiện đời sống người dân ven rừng. Ông cho rằng, nếu người dân xung quanh khu bảo hộ không có công việc ổn định, không có nguồn thu nhập thay thế khi không săn đãng hay khai thác tài nguyên, thì dù có rào chắn bảo vệ bao nhiêu cũng không thể tránh được sự xâm lấn. Do đó, ông kiên địng đề xuất mô hình bảo tồn gắn liền với phát triển du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ hoặc các hoạt động kinh tế bền vững khác.
Một minh chứng điển hình là khu bảo hộ thiên nhiên Cúc Phương – nơi Giáo sư Võ Quý từng trựm thành công trình. Tại đây, ông không chỉ tập trung vào bảo tồn loài chim độc nhãn mà còn xúc tiến các dự án cung cấp thu nhập thay thế cho người dân như trồng rau hữu cơ, làm nghề thủ công nhỏ, hoặc tham gia vào hoạt động hướng dẫn viên sinh thái. Nhờ đó, các làng ven rừng không chỉ trở thành người bảo vệ chân chính của khu bảo hộ mà còn cảm thấy có lợi ích trực tiếp từ sự tồn tại của rừng.
Triết lý này còn được thể hiện rõ rệt trong cách ông viết và giao tiếp khoa học. Không sử dụng ngôn ngữ học thuật hỗ li trợ tách rời với thực tiển, ông luôn lồng ghép thông điệp bảo tồn vào những câu chuyện sinh hoạt thường ngày. Ông từng nói:
“Bảo tồn không phải là đối với chúng ta là một mục tiêu xa vời, mà là một phần của cuộc sống. Mỗi người dân, mỗi học sinh, mỗi nhà khoa học đều là một phần quan trọng trong chuỗi bảo vệ thiên nhiên.”
Nhờ triết lý này, các dự án do ông dẫn dắt không bao giờ bị xem như “dự án nước ngoài” hay “ý tưởng xa lánh”, mà luôn được cộng đồng chấp nhận và bảo vệ như một phần của bản sắc địa phương.
Những đóng góp tiên phong trong nghiên cứu tác động chất độc da cam/dioxin?
Giữa những năm đầu của thập niên 1970 và 1980, khi các thông tin về hậu quả của chất độc da cam/dioxin (còn gọi là Agent Orange) mới chỉ lan tỏa nhẹ nhàng trên các trang khoa học quốc tế, Giáo sư Võ Quý đã nhanh chóng nhận ra mức độ nghiêm trọng của vấn đề đối với môi trường và sức khỏe con người ở Việt Nam. Ông là một trong những nhà khoa học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu và công nhận tác động sâu rộng của dioxin đến hệ sinh thái rừng, đặc biệt là đối với các loài chim.
Thông qua các chuyến điều tra thực địa tại miền Nam Việt Nam – nơi bị tác động nặng nề nhất bởi chất độc, ông ghi nhận những dấu hiệu rõ rệt của ô nhiễm như suy giảm đáng kể dân số chim, thay đổi cấu trúc sinh học rừng, và những bất thường di truyền ở nhiều loài thực vật và động vật. Những công trình nghiên cứu ban đầu của ông đã cung cấp bằng chứng khoa học quan trọng để phát hiện ra mức độ phân tán và tích tụ của dioxin trong chuỗi thực phẩm, từ đó chứng minh rằng chất này không chỉ gây độc tích lũy mà còn lan truyền qua nhiều thế hệ.
Ngoài ra, ông còn nghiên cứu tác động của dioxin đến sức khỏe con người, đặc biệt ở các khu vực tiếp xúc gần nguồn ô nhiễm. Những báo cáo sơ bộ do ông và nhóm nghiên cứu của mình thực hiện đã chỉ ra các bệnh tim mạch, un phóng u và các vấn đề sinh sản ở người dân, trở thành nền tảng cho các nghiên cứu sâu hơn về tác hại lâu dài của chất độc này.
Vai trò quan trọng khác của Giáo sư Võ Quý trong lĩnh vực này là vai trò vận động quốc tế. Ông tích cực tham gia hội nghị khoa học, trình bày bằng chứng về hậu quả của Agent Orange tại Việt Nam, và kêu gọi cộng đồng quốc tế quan tâm và hành động. Nhờ những nỗ lực này, nhiều tổ chức quốc tế như IUCN, WWF và các chương trình UNESCO đã bắt đầu hỗ trợ các dự án nghiên cứu và khắc phục hậu quả chất độc tại Việt Nam.
Ông cũng là người trực tiếp tham gia vào việc đề xuất các giải pháp xử lý môi trường, bao gồm cả công nghệ khử độc và phục hồi sinh thái, nhằm giảm thiểu tác động lâu dài của chất độc đối với môi trường sống của cả thực vật và động vật, đặc biệt là chim.
Tác phẩm “Chim Việt Nam” – Kiệt tác điểu học có giá trị như thế nào đến nay?
“Chim Việt Nam” là hai tập sách do Giáo sư Võ Quý làm trực tiếp, được xuất bản lần lượt năm 1975 và 1996. Đây không chỉ là một cuốn sách điểu học đầu tiên tại Việt Nam mà còn là kiệt tác đầy đủ nhất về các loài chim trong lãnh thổ Việt Nam. Với hơn 600 loài chim được ghi nhận, tập sách cung cấp cho người đọc một bức tranh toàn diện về sự đa dạng sinh học của chim ở Việt Nam.
Mỗi loài chim trong sách đều được trình bày theo chuẩn khoa học với hình ảnh minh họa sinh động, mô tả chi tiết về hình thái học, phân bố địa lý, thói quen sinh hoạt, thời gian di cư, cũng như trạng thái bảo tồn. Đặc biệt, ông đã cộng tác chặt chẽ với nhiều nghệ sĩ và nhà điêu học để đảm bảo độ chính xác và chân thực trong từng bức tranh minh họa, khiến cuốn sách trở thành tài liệu tham khảo không thể thiếu cho bất kỳ ai đam mê nghiên cứu chim.
Đến ngày nay, “Chim Việt Nam” vẫn giữ vai trò là tài liệu chuẩn cho sinh viên, nhà nghiên cứu và người yêu chim trong và ngoài nước. Nhiều loài chim mới đã được phát hiện sau năm 1996 vẫn phải tham khảo các mô tả ban đầu trong tập sách này để so sánh và xác định. Ngoài ra, các bản cập nhật thông tin bảo tồn trong sách cũng giúp các nhà quản lý rừng và bảo tồn có cơ sở để đư ra quyết định bảo vệ các khu đỏ thẫm như khu bảo hộ, khu nghiên cứu và khu du lịch sinh thái.
Nhiều nhà khoa học nước ngoài đã đồng nhận định rằng “Chim Việt Nam” là một trong những công trình điểu học quan trọng nhất ở châu Á, không chỉ vì tính toàn diện mà còn vì sự kết hợp giữa khoa học và nghệ thuật. Ông từng chia sẻ:
“Tôi muốn mỗi trang sách không chỉ là một cuống thuyền để người ta tìm hiểu về chim, mà còn là một cánh cửa mở ra tình yêu thương và tôn trọng sâu sắc đối với thiên nhiên.”
Hình ảnh và sự nghiệp của ông được ghi lại như thế nào trong phim tài liệu và truyền thông?
Sự nghiệp và con người của Giáo sư Võ Quý đã được ghi lại qua nhiều hình thức truyền thông khác nhau, trong đó nổi bật là bộ phim tài liệu do VTV1 sản xuất năm 2017 – năm đánh dấu kỷ niệm 50 năm công tác khoa học và 88 năm trời đời của ông. Bộ phim mang tên “Người và chim” (hay còn gọi là “Người bạn của thiên nhiên”) đã khắp phục sự nghiệp hoạt động bền bỉ, kiên trì và tận tụy của ông trong suốt bốn phần tư lục hoa lệ.
Trong phim, hình ảnh ông đi bộ qua những con đường nhỏ trong rừng, lặng lẽ quan sát chim, ghi chép từng chi tiết nhỏ nhất, hay ngồi bên bếp cỏ ngắm nhìn bầng trời với ánh mắt long lanh – tất cả đều tạo nên một hình ảnh “thiên nhiên giao thông” – nơi con người và thiên nhiên hòa quyện thành một. Đặc biệt, những khoảnh khắc ông ngồi thiền định, âm thầm bên gia đình nhỏ của mình, hay gặp gỡ bạn bè, đồng nghiệp trong những buổi chiều cuối ngày, cũng được ghi hình rất chân thật và cảm xúc.
Ngoài ra, nhiều bài viết truyền thống trên các công trình báo chí lớn như Nhân Dân, Dân Trí, Báo Hà Tĩnh hay các tổ chức phi lợi nhuận như PanNature đã từng đăng tải những câu chuyện tri ân về sự nghiệp của ông. Các bài viết này không chỉ tập trung vào các thành tựu khoa học mà còn khai thác sâu vào những góc nhìn ít được biết đến về ông – như niềm đam mê điêu học từ khi còn nhỏ, sự kiên nhẫn chờ đợi chim về để quan sát, hay cách ông sống giản dị, tận tụy với rừng và chim suốt cả cuộc đời.
Một số tư liệu hiếm có cho thấy, dù đã về già, Giáo sư Võ Quý vẫn thường xuyên xuất hiện tại các cuộc hội thảo, hội nghị khoa học, trò chuyện với sinh viên, và thậc chí còn tham gia các chuyến khảo sát thực địa. Hình ảnh ông trong áo xanh, tay cầm cuốn sổ ghi chép, lặng thinh lặng lẽ giữa thiên nhiên – trở thành biểu tượng của người bạn thực sự của rừng và chim.
Những hình ảnh này không chỉ là minh chứng cho sự nghiệp vĩ đại của một nhà khoa học, mà cò là lời nhắc nhở về một con người biểu hiện qua hành động – người đã dành trọn cuộc đời mình để bảo vệ những điều nhỏ bé nhất nhưng thiêng liêng nhất trên Trái Đất.
Cập Nhật Lúc Tháng 8 17, 2026 by admin
