Alban William Housego Phillips (A.W. Phillips) là một nhà kinh tế học người New Zealand, được mệnh danh là “Cha đẻ đường cong Phillips” nhờ bài báo đột phá năm 1958 thiết lập mối quan hệ nghịch biến giữa thất nghiệp và tăng lương, đặt nền móng cho chính sách vĩ mô Keynesian sau chiến. Ông cũng là người phát minh ra MONIAC – máy tính thủy lực mô phỏng kinh tế quốc gia, minh chứng cho tư duy hệ thống độc đáo kết hợp giữa kỹ thuật điện tử và lý thuyết kinh tế. Quan trọng: Cần phân biệt rõ ông với William D. Phillips – nhà vật lý học Mỹ đoạt Nobel Vật lý 1997 về nghiên cứu làm lạnh và bẫy nguyên tử bằng laser – hai thực thể hoàn toàn khác nhau về lĩnh vực, quốc tịch và di sản học thuật.
Bài viết sẽ trình bày chi tiết danh tính, biệt danh và tiến trình sự nghiệp tại London School of Economics (LSE) của A.W. Phillips, từ trợ giảng đến giáo sư chính thức. Tiếp theo, chúng ta phân tích cốt lõi lý thuyết: Đường cong Phillips gốc năm 1958, sự khác biệt giữa phiên bản tăng lương – thất nghiệp và phiên bản lạm phát – thất nghiệp của Samuelson/Solow, cũng như vai trò then chốt của nó trong chủ nghĩa Keynesian thời kỳ vàng. Phần tiếp theo sẽ mở rộng di sản qua MONIAC và sự tiến hóa từ đường cong gốc đến kỳ vọng lạm phát (Friedman/Phelps) và khung chính sách mục tiêu lạm phát hiện đại.
Hiểu rõ William Phillips và đường cong Phillips không chỉ giúp nắm bắt lịch sử tư tưởng kinh tế học mà còn cung cấp bối cảnh cần thiết để đánh giá các mô hình chính sách ngân hàng trung ương ngày nay, nơi mối quan hệ giữa thất nghiệp và lạm phát vẫn là trung tâm tranh luận dù đã thay đổi dạng thức so với năm 1958.
William Phillips (A.W. Phillips) là ai?
William Phillips (Alban William Housego Phillips) là nhà kinh tế học người New Zealand, sinh năm 1914, mất năm 1975, nổi tiếng với đường cong Phillips mô tả mối quan hệ nghịch biến giữa thất nghiệp và tăng lương/lạm phát, đồng thời là cha đẻ của máy mô phỏng kinh tế thủy lực MONIAC. Ông làm việc chủ yếu tại London School of Economics (LSE), tiến từ trợ giảng (1951) đến Giáo sư kinh tế học (1958). Cần lưu ý ngay: Đây là thực thể khác hoàn toàn so với William D. Phillips – nhà vật lý học Mỹ đoạt giải Nobel Vật lý 1997.
Để hiểu rõ danh tính học thuật và hành trình phi truyền thống của ông, chúng ta cần xem xét cụ thể các thông tin nhận dạng cơ bản, quốc tịch, thời gian sống cùng vị trí học thuật then chốt tại LSE.
Tên đầy đủ, biệt danh và thông tin nhận dạng cơ bản
Tên đầy đủ của ông là Alban William Housego Phillips, thường được trích dẫn trong văn헌 học thuật là A.W. Phillips, trong khi bạn bè, đồng nghiệp và sử liệu đời thường gọi thân mật là Bill Phillips; ông còn được phong huân chương MBE (Member of the Order of the British Empire) nhờ cống hiến trong Thế chiến II.
Sự khác biệt giữa các tên gọi này phản ánh hai bối cảnh sử dụng: “A.W. Phillips” là tên chuẩn cho trích dẫn bài báo, sách giáo khoa và cơ sở dữ liệu học thuật (như RePEc, JSTOR, Google Scholar) để đảm bảo tính duy nhất và tránh nhầm lẫn với các tác giả khác; “Bill Phillips” xuất hiện trong hồi ký, phỏng vấn, bài viết nhân vật và truyền miệng tại LSE, thể hiện sự gần gũi, phi chính thức của một “người ngoài cuộc” (outsider) từng là thợ điện, tù nhân chiến tranh trước khi thành “trùm” kinh tế học vĩ mô. Khi tìm kiếm thông tin, người dùng nên dùng cụm từ “A.W. Phillips economist” hoặc “Bill Phillips economist New Zealand” để lọc chính xác entity, tránh kết quả về William D. Phillips nhà vật lý.
Có thể bạn quan tâm: Evan Davis Là Ai? Tiểu Sử Nhà Kinh Tế Học & Nhà Phát Thanh Bbc Nổi Tiếng Với Dragons’ Den
Quốc tịch, thời gian sống và vị trí học thuật then chốt
William Phillips mang quốc tịch New Zealand, sinh ngày 18 tháng 11 năm 1914 tại Te Rehunga (Hawke’s Bay) và qua đời ngày 4 tháng 3 năm 1975 tại Auckland; toàn bộ sự nghiệp học thuật đỉnh cao của ông gắn liền với London School of Economics and Political Science (LSE) tại Anh.
Tiến trình thăng tiến tại LSE diễn ra với tốc độ bất ngờ cho một người bắt đầu muộn và không có bằng đại học chính quy ban đầu: Ông nhập học LSE năm 1946 (tuổi 32) sau chiến tranh, tốt nghiệp BSc (Econ) hạng Nhất năm 1949; ngay năm 1949 ông xây dựng MONIAC khiến giới học thuật chú ý; năm 1951 được bổ nhiệm Trợ giảng (Assistant Lecturer); năm 1954 thành Giảng viên (Lecturer); năm 1958 – năm công bố bài báo đường cong Phillips – ông được trao chức Giáo sư Kinh tế học (Professor of Economics) chỉ 9 năm sau khi bước chân vào giảng đường. Cự ly từ “ngoại lai” kỹ sư điện/thợ máy đến cát hedra kinh tế học vĩ mô chính thống là minh chứng rõ nhất cho tư duy đa học科际 (interdisciplinary) và khả năng mô hình hóa hệ thống phức tạp của Phillips.
Đóng cốt cốt lõi: Đường cong Phillips là gì và bài báo năm 1958?
Đường cong Phillips là biểu diễn thực nghiệm mối quan hệ nghịch biến giữa tỷ lệ thất nghiệp và tốc độ thay đổi tiền lương (phiên bản gốc) hoặc lạm phát (phiên bản Samuelson-Solow), được A.W. Phillips công bố trên bài báo “The Relation between Unemployment and the Rate of Change of Money Wage Rates in the United Kingdom, 1861–1957” (Economica, tháng 11 năm 1958). Đây là đột phá vì lần đầu tiên cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử dài (gần 100 năm) và phân tích thống kê định lượng cho ý tưởng đánh đổi (trade-off) giữa hai mục tiêu vĩ mô, biến chính sách kinh tế từ định tính sang định lượng.
Phía dưới sẽ tách bạch phiên bản gốc so với phiên bản phổ biến sau này, sau đó đặt lại bối cảnh lịch sử khiến nó trở thành “cẩm nang” của chủ nghĩa Keynesian sau chiến.
Mối quan hệ nghịch biến giữa thất nghiệp và tăng lương/lạm phát
Phiên bản gốc của Phillips (1958) thiết lập mối quan hệ giữa tốc độ thay đổi tỷ lệ tiền lương danh nghĩa (tăng lương) và tỷ lệ thất nghiệp tại Anh giai đoạn 1861–1957;곡線 này cong xuống, cho thấy khi thất nghiệp thấp, thị trường lao động chặt chẽ, nhân viên có thế đàm phán lương cao → tăng lương nhanh, và ngược lại.
Có thể bạn quan tâm: John Maynard Keynes Là Ai? Tiểu Sử, Học Thuyết Keynes & Bí Quyết Đầu Tư Của “cha Đẻ Kinh Tế Vĩ Mô”
Phiên bản Samuelson – Solow (1960) (“Analytical Aspects of Anti-Inflation Policy”, American Economic Review) dịch chuyển trục tung thành tỷ lệ lạm phát (inflation rate) thay vì tăng lương, với lập luận lạm phát xấp xỉ tăng lương trừ đi tăng năng suất lao động. Phiên bản này mới thực sự “xuất khẩu” đường cong Phillips sang Mỹ và biến nó thành công cụ chính sách: Chính quyền có thể “mua” tỷ lệ thất nghiệp thấp hơn bằng cách chấp nhận lạm phát cao hơn, và ngược lại. Ý nghĩa chính sách cốt lõi là sự đánh đổi (policy trade-off): Ngân hàng trung ương và chính phủ được cho là có thể chọn một cặp (lạm phát, thất nghiệp) bất kỳ trên đường cong, miễn là mối quan hệ ổn định. Tuy nhiên, Phillips bản nhân luôn thận trọng: ông chỉ mô tả thực nghiệm lịch sử Anh, không khẳng định quan hệ nhân quả vĩnh viễn hay áp dụng mọi quốc gia/kỳ.
Bối cảnh lịch sử, tiếp nhận và tác động đến kinh tế học chính thống
Paul Samuelson và Robert Solow – hai “trùm” kinh tế học MIT, sau này đều đoạt Nobel – là hai nhân vật then chốt phổ biến đường cong Phillips sang học giới và chính sách Mỹ qua bài báo năm 1960 và các ấn bản sách giáo khoa Economics (Samuelson) phát hành hàng triệu bản. Họ đặt đường cong vào mô hình Keynesian tổng hợp (Neoclassical Synthesis), biến nó thành nền tảng định lượng cho chính sách “điều chỉnh nhịp độ” (fine-tuning) của chính quyền Kennedy – Johnson đầu những năm 1960.
Kết quả: Đường cong Phillips trở thành “luật thép” trong giảng đường và văn phòng chính sách suốt thập niên 1960 – chính sách tài khóa/miền tiền mở rộng được biện minh bằng việc di chuyển dọc theo đường cong để giảm thất nghiệp, chấp nhận lạm phát vừa phải. Sự thống trị này chỉ bị phá vỡ vào cuối thập niên 1960 – đầu 1970 khi stagflation (lạm phát cao kèm thất nghiệp cao) xuất hiện, dẫn đến phản biện của Milton Friedman (1968) và Edmund Phelps (1967/1968) về “kỳ vọng lạm phát” và “tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên” – nội dung sẽ được phân tích chi tiết ở phần Di sản mở rộng.
Hành trình sự nghiệp: Từ kỹ sư điện, tù nhân chiến tranh đến Giáo sư LSE
Đường đời của Alban William Housego Phillips là một hành trình phi truyền thống, nơi những trải nghiệm gay gắt của chiến tranh và nền tảng kỹ thuật vững chắc đã định hình tư duy đa học際 (interdisciplinary) độc đáo của ông trong kinh tế học vĩ mô.
Thời trẻ: Học nghề điện, du học Anh và trải nghiệm Thế chiến II
Phillips sinh ra và lớn lên tại New Zealand, bắt đầu sự nghiệp bằng tay nghề thợ điện trước khi sang Anh năm 1937 để theo đuổi đam mê kỹ thuật, nhưng Thế chiến II đã kéo dài quãng thời gian đó lên tới 3,5 năm tại trại tù nhân Java do Nhật Bản quản lý – giai đoạn ông tự học kinh tế học một cách hệ thống.
Có thể bạn quan tâm: Timothy Geithner: Từ Chủ Tịch Fed New York Đến Bộ Trưởng Tài Chính – Chân Dung Kiến Trúc Sư Giải Cứu Khủng Hoảng 2008
Sinh ngày 18 tháng 11 năm 1914 tại Te Rehunga, New Zealand, Phillips không theo con đường học thuật kinh điển ngay từ đầu. Sau khi tốt nghiệp trung học, ông học nghề điện (electrical apprentice) và làm việc tại một xí nghiệp khai thác vàng. Năm 1937, mang theo chuyên môn kỹ thuật, ông chuyển sang Anh với ý định học thêm về kỹ thuật điện tử. Tuy nhiên, bùng nổ Thế chiến II đã thay đổi hoàn toàn quỹ đạo: ông gia nhập Không quân Hoàng gia New Zealand (RNZAF), được triển khai tại Singapore và sau đó là Java (Indonesia ngày nay). Khi Đồng minh đầu hàng Nhật Bản đầu năm 1942, Phillips bị giam cầm trong điều kiện cực kỳ khắc nghiệt.
Đúng trong những năm tháng tù đày đó, tư duy của Phillips đã hình thành một cách kỳ diệu. Thay vì chán nản, ông biến trại giam thành “giảng đường” tự học: ông mượn sách giáo khoa kinh tế học (bao gồm tác phẩm của Keynes), học tiếng Trung, tiếng Nga, và thậm chí xây dựng một chiếc radio ngầm dùng vật liệu thu lượm để nghe tin tức BBC. Khả năng “hack” vật lý – biến nước, ống dẫn, van điều khiển thành thiết bị hoạt động – sau này trở thành gốc rễ của MONIAC. Trải nghiệm tử vong hàng ngày cũng rèn cho ông tư duy thực dụng (pragmatism): lý thuyết phải giải thích được thực tế, không chỉ đẹp trên giấy.
Thời kỳ tại LSE: Xây dựng MONIAC, công bố đường cong Phillips và đạt chức Giáo sư
Sau chiến tranh, Phillips về London School of Economics (LSE) năm 1946 với tư cách sinh viên lớn tuổi, nhưng chỉ sau 3 năm (1949) ông đã chế tạo ra MONIAC, và 9 năm sau (1958) bài báo đường cong Phillips xuất hiện – đưa ông từ “ngoại lai” kỹ thuật lên cáthedra Giáo sư kinh tế học vĩ mô.
Về đến LSE năm 1946, Phillips nhập học chương trình đào tạo chuyên ngành kinh tế học (diploma) nhờ quy chế ưu tiên cho cựu chiến binh. Ông tỏ ra xuất sắc không phải ở lý thuyết thuần túy mà ở cách ông “kỹ thuật hóa” kinh tế. Năm 1949, với chi phí chỉ 400 bảng (tài trợ bởi một nhà hảo tâm), Phillips hoàn thành MONIAC (Monetary National Income Analogue Computer) – một máy tính thủy lực mô phỏng luồng tuần hoàn thu nhập quốc gia. Thiết bị này dùng nước chảy qua các ống, van, bể chứa để đại diện cho tiền tệ, đầu tư, tiết kiệm, thuế – biến các phương trình Keynesian trừu tượng thành dòng chảy hữu hình, có thể quan sát, điều chỉnh và “chạy mô phỏng” ngay lập tức.
Sự thành công của MONIAC giúp Phillips được giữ lại giảng dạy tại LSE từ năm 1951. Ông không công bố đường cong Phillips ngay lập tức; thay vào đó, ông dành 7 năm (1951–1958) để thu thập, làm sạch và phân tích dữ liệu lịch sử Anh từ 1861–1957. Bài báo “The Relation between Unemployment and the Rate of Change of Money Wage Rates in the United Kingdom” (1958) trên tạp chí Economica là kết tinh của sự kiên nhẫn đó: nó đưa ra bằng chứng thực nghiệm chắc chắn cho mối quan hệ nghịch biến mà Keynes chỉ gợi ý chất lượng. Chỉ vài tháng sau khi bài báo xuất hiện, LSE phong ông làm Giáo sư Kinh tế học (1958) – một sự thăng tiến chưa từng có cho người không có bằng tiến sĩ (PhD) và đến từ nghề thợ điện. Phillips đã biến “sự thiếu hụt trình độ chính quy” thành lợi thế: ông không bị trói buộc bởi các假设 (assumptions) chuẩn của học viện, mà dám hỏi: “Thực tế dữ liệu nói gì?” – chính câu hỏi đó đã thay đổi kinh tế học vĩ mô.
Di sản mở rộng: Máy tính thủy lực MONIAC và sự tiến hóa của đường cong Phillips
Di sản của Phillips vượt xa đường cong mang tên ông: MONIAC là minh chứng sống động cho tư duy hệ thống (systems thinking) đi trước thời đại, trong khi đường cong Phillips đã trải qua quá trình “phản biện – tổng hợp” từ phiên bản gốc (tăng lương – thất nghiệp) sang kỳ vọng lạm phát (Friedman/Phelps) và phiên bản hiện đại “phẳng” dùng trong khung Inflation Targeting ngày nay.
Có thể bạn quan tâm: Raghuram Rajan Là Ai? Tiểu Sử, Vai Trò Tại Rbi/imf Và Lý Thuyết “đường Đứt Gãy”
MONIAC (Monetary National Income Analogue Computer): Máy mô phỏng kinh tế bằng dòng nước
MONIAC là một máy tính аналог (analog computer) sử dụng thủy lực: nước chảy qua hệ thống ống, van, bơm và bể chứa mô phỏng các luồng tiền tệ, tiêu dùng, đầu tư, tiết kiệm, thuế và xuất nhập khẩu – cho phép quan sát động học cân bằng kinh tế vĩ mô theo thời gian thực.
Khác với máy tính số (digital) thời đó dùng thẻ đục lỗ và cần nhiều giờ để chạy một mô phỏng, MONIAC hoạt động ngay lập tức: mở van “chi tiêu chính phủ” thì mực nước “thu nhập quốc gia” dâng lên; siết van “thuế” thì dòng chảy giảm. Phillips thiết kế các van có thể điều chỉnh độ mở (tương ứng với các tham số như biên độ tiêu dùng, tỷ lệ thuế) và các bơm đại diện cho xuất/nhập khẩu. Khi hệ thống đạt cân bằng, mực nước ở các bể ổn định – đó chính là điểm cân bằng Keynesian Y = C + I + G + (X – M).
Ý nghĩa đột phá: MONIAC biến kinh tế học từ “tĩnh” (giải phương trình cân bằng) sang “động” (quan sát quá trình điều chỉnh, chu kỳ kinh doanh, độ trễ chính sách). Nó là tiền thân trực tiếp của các mô hình máy tính kinh tế lượng (econometric models) hiện đại dùng bởi ngân hàng trung ương và IMF. Hiện vẫn còn khoảng 14 bản sao MONIAC trên thế giới (LSE, Cambridge, Harvard, Ford Foundation, v.v.), một số vẫn hoạt động để giảng dạy tư duy luồng tồn lượng (stock-flow consistency) – khái niệm mà các mô hình DSGE hiện đại đôi khi bỏ quên.
Từ đường cong Phillips gốc đến đường cong Phillips kỳ vọng lạm phát (Friedman/Phelps)
Phiên bản gốc của Phillips (1958) chỉ mô tả mối quan hệ thực nghiệm giữa tỷ lệ thất nghiệp và tốc độ thay đổi tiền lương danh nghĩa tại Anh (1861–1957); Samuelson và Solow (1960) mới “dịch” sang cặp lạm phát – thất nghiệp cho Mỹ. Năm 1968, Milton Friedman và Edmund Phelps độc lập phản biện: mối quan hệ đánh đổi chỉ tồn tại ngắn hạn khi kỳ vọng lạm phát bị sai lệch; dài hạn, khi kỳ vọng thích ứng, đường cong đứng dọc tại tỷ lệ thất nghiệp tự nhiên (NAIRU).
Friedman (bài phát biểu chủ tịch AEA 1967, xuất bản 1968) và Phelps (1967/1968) lập luận: người lao động và doanh nghiệp hình thành kỳ vọng lạm phát (πᵉ). Nếu ngân hàng trung ương đẩy lạm phát thực tế (π) cao hơn πᵉ để giảm thất nghiệp, hiệu lực chỉ kéo dài cho đến khi πᵉ điều chỉnh lên. Khi π = πᵉ, thất nghiệp trở về mức “tự nhiên” (u) – mức tương thích với cấu trúc thị trường lao động, không phụ thuộc vào lạm phát. Công thức kỳ vọng lạm phát (Expectations-augmented Phillips Curve):
π = πᵉ − β(u − u) + ε (sốc cung).
Hệ quả: Không tồn tại “menu” đánh đổi vĩnh viễn giữa lạm phát và thất nghiệp. Chính sách mở rộng lạm phát chỉ tạo ra lạm phát cao hơn mà không giảm thất nghiệp bền vững – lý thuyết này giải thích thành công hiện tượng stagflation (lạm phát cao + thất nghiệp cao) thập niên 1970 mà đường cong Phillips gốc không thể.
Đường cong Phillips hiện đại: Tại sao nó bị “phẳng” và vai trò trong chính sách ngân hàng trung ương
Kể từ những năm 1990, đường cong Phillips thực nghiệm ở các nước phát triển trở nên rất phẳng (flattened): hệ số β (độ nhạy của lạm phát đối với khe hở sản xuất/thất nghiệp) giảm mạnh, gần bằng 0 trong nhiều giai đoạn. Nguyên nhân chính gồm: (1) lương cứng hướng xuống (downward nominal wage rigidity), (2) định giá trước (price stickiness) do chi phí menu và hợp đồng dài hạn, (3) tin cậy ngân hàng trung ương (central bank credibility) ghim kỳ vọng lạm phát tại mục tiêu, khiến πᵉ ít biến động, (4) toàn cầu hóa và chuỗi cung toàn cầu làm phẳng đường cong cung tổng hợp.
Góc nhìn hiện đại (New Keynesian Phillips Curve – NKPC) viết dưới dạng kỳ vọng tiến trước (forward-looking):
πₜ = β Eₜπₜ₊₁ + κ xₜ + εₜ,
trong đó xₜ là khe hở sản xuất (output gap), κ phụ thuộc vào độ cứng giá và cấu trúc thị trường. Khi κ rất nhỏ (giá cứng, kỳ vọng neo), ngân hàng trung ương cần biến động lớn về lãi suất/khe hở để tác động lạm phát – chính lý do chính sách tiền tệ hiện nay “khó khăn hơn” nhưng cũng “an toàn hơn” nhờ neo kỳ vọng.
Ứng dụng thực tiễn: Khung Inflation Targeting (mục tiêu lạm phát) hiện hành của hầu hết ngân hàng trung ương lớn (Fed, ECB, BoE, BoJ, SBV…) đều xây dựng trên NKPC. Thay vì “di chuyển dọc đường cong Phillips” như thập niên 1960, ngân hàng trung ương hiện nay quản trị kỳ vọng: cam kết mục tiêu lạm phát rõ ràng, minh bạch, độc lập – để πᵉ = π, từ đó giữ đường cong Phillips phẳng và ổn định. Nếu khe hở sản xuất âm (thất nghiệp cao), ngân hàng hạ lãi suất để kích cầu, nhưng luôn cảnh giác “khử neo” (de-anchoring) kỳ vọng – bài học đắt giá từ thập niên 1970 và phản biện của Friedman/Phelps.
Phân biệt William Phillips (kinh tế học) và William D. Phillips (vật lý học Nobel)
Hai nhân vật trùng tên “William Phillips” nhưng hoàn toàn khác lĩnh vực, quốc gia và thành tựu; người dùng cần dùng từ khóa phân biệt để tránh nhầm lẫn entity khi tìm kiếm.
| Tiêu chí so sánh | William Phillips (A.W. Phillips / Bill Phillips) | William D. Phillips |
|---|---|---|
| Lĩnh vực cốt lõi | Kinh tế học vĩ mô, Lịch sử tư tưởng kinh tế | Vật lý nguyên tử, Vật lý laser, Làm lạnh nguyên tử |
| Quốc tịch / Nơi làm việc chính | New Zealand / London School of Economics (LSE), Anh | Mỹ / Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia (NIST), Mỹ |
| Thành tựu nổi bật nhất | Đường cong Phillips (1958), Máy tính thủy lực MONIAC | Nobel Vật lý 1997 (cùng Chu Steven và Cohen-Tannoudji) nhờ kỹ thuật làm lạnh và bẫy nguyên tử bằng laser |
| Thời gian sống | 1914 – 1975 | Sinh 1948 – hiện vẫn hoạt động |
| Tên gọi học thuật phổ biến | A.W. Phillips, Bill Phillips (economist) | William D. Phillips, Bill Phillips (physicist) |
| Giải thưởng Nobel | Không (qua đời trước khi Nobel Kinh tế học được thiết lập năm 1969; nhiều ý kiến cho là xứng đáng) | Có (Nobel Vật lý 1997) |
Mẹo tìm kiếm chính xác:
– Muốn tìm nhà kinh tế học: gõ “A.W. Phillips”, “Bill Phillips economist”, “Phillips curve author”, “MONIAC inventor”.
– Muốn tìm nhà vật lý Nobel: gõ “William D. Phillips Nobel”, “William Phillips physicist laser cooling”, “NIST William Phillips”.
Việc phân biệt rõ hai entity này giúp nhà nghiên cứu, sinh viên và người đọc truy xuất đúng tài liệu nguyên bản (primary source) – ví dụ bài báo Economica 1958 của A.W. Phillips thay vì các bài báo vật lý trên Physical Review Letters của William D. Phillips.
Cập Nhật Lúc Tháng 8 3, 2026 by admin
